Mae rhai o'r dolenni sydd wedi'u cynnwys yn yr wybodaeth hon yn arwain at gynnwys a grëwyd gan sefydliadau eraill ac efallai nad yw ar gael yn Gymraeg.
Ar y dudalen hon
Mae llid yr ymennydd niwmococol yn glefyd hysbysadwy.
Clefyd niwmococol yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio heintiau a achosir gan y bacteriwm Streptococcus pneumoniae. Mae ganddo lawer o seroteipiau gwahanol. Mae rhai seroteipiau'n cael eu cario heb symptomau; mae eraill yn gysylltiedig â chlefyd ymledol. Mae clefyd niwmococol ymledol (IPD) yn effeithio'n bennaf ar fabanod, plant ifanc iawn ac oedolion hŷn.
Gall yr organeb ledaenu'n lleol i'r sinysau neu geudod y glust ganol, gan arwain at lid y sinysau neu lid y glust ganol. Gall hefyd effeithio ar yr ysgyfaint, gan achosi niwmonia, neu ledaenu i rannau eraill o'r corff, gan arwain at gyflyrau ymledol fel niwmonia bacteremig, sepsis, a llid yr ymennydd.
Mae trosglwyddiad yn digwydd trwy ddiferion anadlol, aerosol neu gysylltiad uniongyrchol â secretiadau anadlol rhywun sy'n cario'r organeb. Nid yw'r cyfnod magu wedi'i ddiffinio'n dda, ond gall fod mor fyr â diwrnod i dridiau. Mae amrywiad tymhorol i’w weld mewn clefyd niwmococol, ac mae'r lefel uchaf yn digwydd yn ystod misoedd y gaeaf.
Mae'r Brechlyn Niwmococol Cyfun (PCV) yn rhoi lefelau uchel o amddiffyniad yn erbyn y seroteipiau niwmococol sydd wedi'u cynnwys yn y brechlyn.
Dylid cynnig PCV13 (Prevenar 13®) i fabanod fel prif ddos sengl yn 16 wythnos oed a rhoi dos atgyfnerthu iddynt pan fyddant yn 12 mis oed.
Newid i amseriad y dos cyntaf o PCV13 yn yr amserlen imiwneiddio reolaidd i blant:
Ar 1 Gorffennaf 2025, newidiodd amseriad y dos cyntaf o PCV13 yn yr amserlen imiwneiddio reolaidd i blant o 12 wythnos i 16 wythnos oed.
I gael rhagor o wybodaeth am y newid hwn, ewch i'r adran 'Imiwneiddiadau Plant' ar y dudalen Cwestiynau Cyffredin (sharepoint.com) - (Saesneg yn unig) (mynediad i staff Gofal Iechyd y GIG)
Bydd angen brechiad niwmococol ychwanegol ar y plant hynny sydd mewn grwpiau risg glinigol yn dibynnu ar:
Mae diweddariadau diweddar wedi'u gwneud i Gylchlythyr Iechyd Cymru WHC/2025/054 (17 Rhagfyr 2025) a'r bennod niwmococol yn y Llyfr Gwyrdd (12 Mehefin 2025) ynghylch newid cynnyrch mewn perthynas â’r brechlyn niwmococol.
I gael yr wybodaeth ddiweddaraf am y brechlynnau PCV ychwanegol a roddir i fabanod mewn grwpiau risg clinigol, cyfeiriwch at:
Amserlenni imiwneiddio arferol i Gymru yn cynnwys gwybodaeth am frechiadau rheolaidd a brechiadau i’r rhai sydd mewn perygl.
Mae brechlynnau PCV yn cael eu rhoi fel arfer trwy bigiad mewngyhyrol i gyhyr deltoid yn rhan uchaf y fraich neu, yn achos babanod 1 oed ac iau, ar flaen ochr allanol y glun.
Mae PCV13 yn cynnwys polysacarid o dri ar ddeg o fathau capsiwlaidd cyffredin. Fe’i rhoddir i imiwneiddio’n weithredol rhag clefyd ymledol, niwmonia a llid y glust ganol acíwt a achosir gan niwmonia Streptococws.
Brechlyn chwistrelladwy wedi’i anactifadu yw PCV13. Mae’n cael ei gyflwyno fel daliant i'w chwistrellu mewn chwistrell wedi'i llenwi ymlaen llaw.
Mae PCV20 yn gynnyrch Triongl Du. Defnyddir y Cynllun Triongl Du i nodi meddyginiaethau a brechlynnau newydd sy’n destun monitro ychwanegol. Mae PCV20 yn cynnwys polysacarid o ugain math capsiwlaidd cyffredin. Caiff ei ddynodi ar gyfer imiwneiddio gweithredol i atal clefyd niwmococol a achosir gan Streptococcus pneumoniae.
Brechlyn chwistrelladwy wedi'i anactifadu yw PCV20. Mae’n cael ei gyflwyno fel daliant i'w chwistrellu mewn chwistrell wedi'i llenwi ymlaen llaw.
Mae canllawiau ar gymhwystra i gael y brechlyn, dosau a gweinyddu’r brechlyn ar gael o Niwmococol: y llyfr gwyrdd - GOV.UK (safle allanol, Saesneg yn unig)
Mae rhagor o wybodaeth am frechlynnau PCV, yn cynnwys canlyniadau niweidiol posibl, ar gael o:
Mae canllawiau ar yr amserlen imiwneiddio a nodir yn Niwmococol - y llyfr gwyrdd - GOV.UK (safle allanol, Saesneg yn unig) yn disodli'r crynodeb o nodweddion y cynnyrch.
Mae adrodd am adweithiau niweidiol a amheuir ar ôl brechu yn bwysig. Mae'n helpu i fonitro diogelwch a manteision y feddyginiaeth. Dylech adrodd am amheuon am sgil-effeithiau brechlynnau a meddyginiaethau ar-lein yn: mhra.gov.uk/yellowcard (safle allanol, Saesneg yn unig), drwy lawrlwytho ap y Cerdyn Melyn neu drwy ffonio 0800 731 6789 (dydd Llun i ddydd Gwener, 9am i 5pm).
Mae gan feddyginiaethau a brechlynnau newydd sy’n cael eu monitro’n ychwanegol symbol triongl gwrthdro du (▼) wedi’i arddangos ar eu taflen yn y pecyn ac yn y crynodeb o nodweddion y cynnyrch, ynghyd â brawddeg fer yn egluro ystyr y triongl. Nid yw’n golygu bod y feddyginiaeth neu’r brechlyn yn anniogel. Dylech roi gwybod am unrhyw adweithiau niweidiol a amheuir mewn perthynas â’r cynhyrchion hyn.
Mae argymhellion ynghylch y rhaglen frechu gan y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu (JCVI) a pholisi Llywodraeth Cymru i’w gweld drwy ddilyn y dolenni isod.
Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu - GOV.UK (safle allanol, Saesneg yn unig) (darllen cyhoeddiadau a datganiadau gan y JCVI; a chwilio am e.e. niwmococol)
SharePoint Iechyd Cyhoeddus Cymru - Polisi, llythyrau a Llywodraeth Cymru (mynediad i staff Gofal Iechyd y GIG)
Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU (UKHSA) – Gwybodaeth i weithwyr gofal iechyd proffesiynol am grwpiau risg clinigol:
Gellir cyrchu cyrsiau ar-lein a deunyddiau hyfforddi am nifer o frechlynnau a chlefydau trwy'r dudalen E-ddysgu.
Mae rhagor o wybodaeth ac adnoddau hyfforddi ar gael ar y dudalen Adnoddau a digwyddiadau hyfforddiant imiwneiddio.
Gellir dod o hyd i dempledi Cyfarwyddyd Grŵp Cleifion (PGD) ar gyfer brechlynnau ar dudalen Cyfarwyddydau Grŵp Cleifion Gwasanaeth Cyngor ar Feddyginiaethau Cymru (safle allanol)