Mae rhai o'r dolenni sydd wedi'u cynnwys yn yr wybodaeth hon yn arwain at gynnwys a grëwyd gan sefydliadau eraill ac efallai nad yw’r cynnwys hwn ar gael yn Gymraeg.
Mae afiechyd meningococol yn digwydd fel arfer fel llid yr ymennydd neu septisemia (gwenwyn yn y gwaed).
Ar y dudalen
Mae clefyd meningococol yn haint sy’n peryglu bywyd. Clefyd meningococol yw’r term a ddefnyddir I ddisgrifio dau salwch difrifol llid yr ymennydd a septisemia.
Mae llid yr ymennydd yn haint difrifol iawn sy’n achosi llid yn leinin yr ymennydd a llinyn asgwrn y cefn.
Gwenwyn gwaed yw septisemia.
Gall meningitis daro unrhyw un, ond mae'n fwyaf cyffredin ymhlith babanod, plant ifanc, plant yn eu harddegau ac oedolion ifanc. Gall achosi septisemia sy'n peryglu bywyd ac sy’n gallu arwain at niwed parhaol i'r ymennydd neu'r nerfau. Gall llid yr ymennydd arwain at fyddardod, dallineb, epilepsi (ffitiau), anawsterau dysgu ac weithiau at farwolaeth.
Mae 12 grŵp hysbys o facteria meningococol (Neisseria meningitidis). Mae grŵp meningococol B (MenB) yn gyfrifol am tua 9 o bob 10 haint meningococol yn y DU.
Y brechlyn MenB yw'r ffordd fwyaf diogel ac effeithiol o helpu i amddiffyn rhag llid yr ymennydd a septisemia a achosir gan facteria meningococol grŵp B.
Mae’n bwysig amddiffyn plant rhag clefyd meningococol trwy wneud yn siŵr eu bod yn cael eu brechiadau MenB i fabanod a bod pobl ifanc yn eu harddegau yn cael eu brechiad MenACWY yn yr ysgol.
Gwiriwch lyfr coch eich plentyn neu gofynnwch yn eich practis meddyg teulu a gofalwch fod eich plentyn yn cael ei frechu os nad yw ei frechiadau’n gyfredol.
Mae bacteria meningococol yn achosi’r clefyd meningococol. Gall hyn arwain at ddau salwch difrifol – llid yr ymennydd a septisemia.Mae MenB yn fyr am facteria meningococol grŵp B.
Mae MenB yn un o sawl math (straen) o facteria meningococol. Mae’r mathau mwyaf cyffredin eraill yn cynnwys W, Y ac C.
Mae’r brechlyn MenB yn helpu i amddiffyn babanod rhag clefyd MenB, ond nid yw’n amddiffyn rhag straeniau eraill o facteria meningococol. Mae brechlyn arall yn cael ei gynnig i bobl ifanc yn eu harddegau, i helpu i’w hamddiffyn rhag mathau meningococol A, C, W ac Y.
Gall y bacteria meningococol achosi brigiadau o achosion mewn meithrinfeydd, ysgolion a phrifysgolion.
Mae brechiadau meningococol wedi bod yn effeithiol iawn a dyma ein hamddiffyniad gorau yn erbyn clefyd meningococol, a all fod yn beryglus iawn. Fodd bynnag, nid yw llawer o blant wedi’u brechu’n llawn o hyd. Mae’n bwysig eu hamddiffyn oherwydd gallai clefyd meningococol ddatblygu’n gyflym iawn ac achosi problemau iechyd difrifol.
Mae bacteria MenB yn byw yng ngwddf tua 1 o bob 10 o bobl heb achosi’r un broblem – mewn gwirionedd, maen nhw’n helpu i adeiladu imiwnedd. Gall y bacteria ledaenu i bobl eraill trwy beswch, tisian neu gusanu.
Weithiau bydd y bacteria yn y gwddf yn mynd I mewn I’r llif gwaed, gan achosi septisemia, neu gallant gyrraedd yr ymennydd, gan arwain at lid yr ymennydd. Gall bacteria MenB achosi septisemia a llid yr ymennydd ar yr un pryd.
Mae MenB yn effeithio ar fabanod a phlant ifanc yn bennaf. Mae hyn am nad yw eu systemau imiwnedd wedi datblygu’n llawn i frwydro yn erbyn heintiau eto. Ond gall llid yr ymennydd a septisemia ddigwydd ar unrhyw oedran, felly mae’n bwysig adnabod arwyddion a symptomau’r clefydau.
Gall symptomau ymddangos mewn unrhyw drefn ac efallai na fydd rhai ohonynt yn ymddangos o gwbl. Gweler y llun isod am symptomau.
Ffynhonnell: © meningitisnow.org
Ni fydd brech septisemia meningococol nodweddiadol yn pylu pan fyddwch yn pwyso arni. I’w gwirio, pwyswch ochr gwydr clir yn gadarn yn erbyn y croen. Ni fydd pob plentyn yn cael y frech hon. Mae fel arfer yn dechrau fel smotiau bach ond yn datblygu’n gyflym yn batsys porffor dwfn.
Peidiwch ag aros am frech.
Os yw eich baban neu eich plentyn bach yn sâl ac yn gwaethygu, mynnwch gymorth meddygol ar unwaith.
Gallai baban neu blentyn bach â llid yr ymennydd neu septisemia waethygu'n gyflym iawn. Parhewch i’w wirio.
Credwch yn eich greddf – mynnwch gymorth meddygol ar unwaith.
Cofiwch – ni fydd y symptomau'n ymddangos mewn trefn, ac efallai na fydd rhai ohonynt yn ymddangos o gwbl. Os oes gennych unrhyw amheuaeth am iechyd eich plentyn, mynnwch gymorth meddygol ar unwaith. Os na allwch gysylltu â'ch meddyg, ewch i adran achosion brys eich ysbyty agosaf.
Mae angen sylw meddygol brys ar rywun sydd â thwymyn a brech nad yw'n pylu dan bwysau. Gallwch wneud y prawf gwydr i wirio a yw brech yn pylu dan bwysau. I gael rhagor o wybodaeth, ewch i www.meningitisnow.org (safle allanol, Saesneg yn unig) neu ffoniwch llinell gymorth Meningitis Now ar 0808 80 10 388.
Mae angen i unrhyw un sydd â chlefyd MenB fynd i'r ysbyty ar frys a chael triniaeth â gwrthfiotigau ar unwaith. Os rhoddir triniaeth yn fuan, mae’n fwy tebygol y gellir osgoi anabledd neu farwolaeth.
Mae'r brechlyn MenB wedi'i gynllunio i amddiffyn rhag y rhan fwyaf o heintiau MenB. Ers i’r brechlyn MenB gael ei gyflwyno yn 2015, bu gostyngiad o dros 60% yn nifer yr achosion o’r clefyd MenB ymhlith plant ifanc erbyn trydedd flwyddyn y rhaglen frechu.
Fel rhan o'r rhaglen imiwneiddio rheolaidd yng Nghymru, cynigir y brechlyn MenB i fabanod yn:
Anfonir apwyntiadau i blant ar gyfer eu brechiad MenB. Mae’r rhan fwyaf o bractisiau meddyg teulu a chanolfannau iechyd yn cynnal clinigau brechu arbennig neu glinigau babanod.
Gael gwybodaeth am yr amserlenni imiwneiddio arferol ar gyfer Cymru.
Mae rhai cyflyrau meddygol yn cynyddu'r risg o heintiau difrifol. Efallai y bydd angen y brechlyn MenB ar bobl sydd â'r cyflyrau hyn. Mae'r cyflyrau'n cynnwys:
Ni ddylid rhoi'r brechlyn i fabanod sydd wedi cael adwaith difrifol (sy'n peryglu bywyd) i:
Siaradwch â'r unigolyn sy'n rhoi'r brechlyn os yw eich baban wedi cael adwaith alergaidd difrifol i'r brechlyn neu ei gynhwysion yn y gorffennol.
Gallwch gysylltu â'ch practis meddyg teulu i gael cyngor os oes gennych gwestiynau am y brechlyn MenB, neu os nad ydych yn siŵr pryd y dylai eich baban neu blentyn ei gael.
Bydd babanod fel arfer yn cael y brechlyn MenB trwy bigiad yn eu coes uchaf (clun). Bydd plant hŷn ac oedolion fel arfer yn ei gael trwy bigiad yn eu braich uchaf.
Bexsero, y brechlyn MenB, yw'r unig frechlyn sy'n cynnig amddiffyniad rhag bacteria meningococol grŵp B sydd ar gael yn y DU ar hyn o bryd. I gael rhagor o fanylion, ewch i:
Bydd angen tri dos o'r brechlyn MenB ar fabanod i gael eu hamddiffyn yn llawn. Dylai plant sydd wedi methu brechiadau ac sydd wedi cael llai na dau ddos o'r brechlyn MenB yn ystod blwyddyn gyntaf eu bywyd gael dosau pellach cyn iddynt gyrraedd dyflwydd oed.
Ni roddir brechlyn MenB fel mater o drefn i blant dros ddyflwydd oed oni bai eu bod mewn grŵp sydd mewn perygl. Er enghraifft, plant sydd â phroblemau penodol gyda'u system imiwnedd.
Os bydd eich baban yn colli unrhyw un o’i frechiadau, siaradwch a’ch meddyg neu nyrs practis er mwyn aildrefnu iddo eu cael cyn gynted a phosibl.
Cofiwch, mae'n bwysig cadw’n gyfredol gyda’r rhan fwyaf o’r brechiadau sy’n cael eu colli. Os bydd eich plentyn wedi colli brechiad a'i fod yn hŷn na'r oedran a argymhellir, siaradwch â'ch meddyg teulu, nyrs practis neu ymwelydd iechyd.
Fel pob meddyginiaeth, gall brechlynnau achosi sgil-effeithiau. Mae'r rhan fwyaf o'r rhain yn ysgafn ac yn rhai tymor byr, ac ni fydd pawb yn eu cael.
Sgil-effaith mwyaf cyffredin y brechlyn yw twymyn (tymheredd uchel – uwch na 38˚C). Dylech roi'r dos cywir o hylif paracetamol i'ch baban i helpu i leihau'r risg y bydd yn cael twymyn.
Mae sgil-effeithiau cyffredin eraill yn cynnwys:
Argymhellir rhoi paracetamol hylif i fabanod i atal twymyn ar ôl brechu. Bydd y nyrs yn rhoi rhagor o wybodaeth i chi am baracetamol yn ystod eich apwyntiad brechu.
Mae'n syniad da cael rhywfaint o baracetamol hylif i fabanod gartref cyn yr apwyntiad brechu pan fydd eich baban yn ddeufis oed. Gallwch ei brynu o fferyllfeydd neu archfarchnadoedd lleol. Peidiwch byth â rhoi'r hylif paracetamol cryfder uwch ar gyfer plant hŷn i fabanod. Peidiwch byth â rhoi meddyginiaethau sy'n cynnwys aspirin i faban.
Gweler y cwestiynau cyffredin isod i gael rhagor o wybodaeth am baracetamol hylif i fabanod.
Mae adweithiau eraill yn brin. I gael rhagor o wybodaeth am sgîl-effeithiau cyffredin a phrin, gweler:
Cysylltwch â GIG 111 Cymru (safle allanol)drwy ffonio 111 os ydych chi'n poeni am symptomau. Mae galwadau i GIG 111 Cymru am ddim o linellau tir a ffonau symudol.
Dylech roi gwybod am sgîl-effeithiau posibl brechlynnau a meddyginiaethau drwy’r Cynllun Cerdyn Melyn. Gallwch wneud hyn ar-lein yn mhra.gov.uk/yellowcard (safle allanol - Saesneg yn unig) neu drwy ffonio llinell gymorth y cynllun Cerdyn Melyn ar 0800 731 6789 (dydd Llun i ddydd Gwener, 9yb i 5yh).
Mae astudiaethau’n dangos ei bod yn ddiogel rhoi’r brechlyn MenB gyda’r brechiadau arferol eraill rhwng 12 a 13 mis oed, fel y gellir amddiffyn eich baban rhag heintiau difrifol ar unwaith.
Gallai eich baban gael twymyn ar ôl unrhyw frechiad, ond mae'n fwy cyffredin pan roddir y brechlyn MenB gyda'r brechiadau babanod rheolaidd eraill. Bydd rhoi paracetamol i'ch baban yn fuan ar ôl iddo gael ei frechiad a pheidio ag aros i dwymyn ddatblygu yn lleihau'r risg o ddatblygu twymyn.
Rhowch y dos cyntaf o baracetamol cyn gynted â phosibl ar ôl i'ch baban gael ei frechiad. Rhowch baracetamol hylif cryfder addas i fabanod (120mg/5ml) yn unig. Ar gyfer babanod cynamserol iawn (a aned cyn 32 wythnos), dylai meddyg roi paracetamol ar bresgripsiwn iddynt.
Dosau paracetamol ar ôl y ddau frechiad MenB cyntaf
Rhowch hanner llwy de (2.5ml) trwy ddefnyddio'r llwy neu'r chwistrell a ddarperir gyda'r feddyginiaeth i fabanod rhwng wyth wythnos a chwe mis oed.
| Oed y babn | Fel arfer yn 8 wythnos hyd at 6 mis oed |
|---|---|
| Dos 1 | Un dos 2.5ml (60mg) cyn gynted â phosibl ar ôl y brechiad. |
| Dos 2 | Un dos 2.5ml (60mg) 4 i 6 awr ar ôl y dos cyntaf. |
| Dos 3 | Un dos 2.5ml (60mg) 4 i 6 awr ar ôl yr ail ddos. |
Dilynwch yr amserlen hon ar ôl pob un o'r ddau frechiad MenB cyntaf.
Mae'r wybodaeth hon yn berthnasol ar ôl i'ch baban gael y brechlyn MenB. Os bydd twymyn ar eich baban ar unrhyw adeg arall, dylech ddilyn y cyfarwyddiadau a'r cyngor am y dos a roddir ar y pecyn cynnyrch a’r daflen wybodaeth i gleifion.
Gwnewch yn siŵr fod gennych baracetamol cryfder addas i fabanod cyn apwyntiad brechu cyntaf eich baban. Gallwch ei brynu mewn fferyllfa neu archfarchnad.
Peidiwch â rhoi'r dos cyntaf cyn eich apwyntiad brechu, gan fod angen i'r nyrs wirio am arwyddion o heintiau cyfredol, a allai olygu gohirio'r brechiad.
Os bydd gan eich baban dwymyn 48 awr ar ôl cael y brechiad, neu os ydych yn pryderu am iechyd eich baban ar unrhyw adeg:
Bydd angen paracetamol ar eich baban ar ôl brechiadau MenB a roddir pan fydd dan 12 mis oed.
Fodd bynnag, nid oes angen paracetamol fel mater o drefn ar ôl y brechlyn MenB a roddir ar ôl iddo fod yn 12 mis oed. Mae hyn oherwydd y bydd llai o risg o gael twymyn erbyn iddo gyrraedd yr oedran hwn.
! Peidiwch byth â rhoi meddyginiaethau sy'n cynnwys aspirin i blant dan 16 oed.
Brechu yw un o'r ffyrdd mwyaf effeithiol o atal salwch difrifol a achosir gan facteria MenB. Nid yw’r un brechlyn 100% yn effeithiol, felly mae'n dal yn bwysig adnabod arwyddion a symptomau clefyd meningococol (llid yr ymennydd a septisemia), hyd yn oed os yw eich plentyn wedi cael ei frechu. Mae rhagor o wybodaeth ar gael yn:
A all fy maban gael clefyd meningococol ar ôl iddo gael ei frechu?
Brechu yw un o'r ffyrdd mwyaf effeithiol o atal salwch difrifol a achosir gan facteria MenB. Nid yw’r un brechlyn 100% yn effeithiol, felly mae'n dal yn bwysig adnabod arwyddion a symptomau clefyd meningococol (llid yr ymennydd a septisemia), hyd yn oed os yw eich plentyn wedi cael ei frechu. Mae rhagor o wybodaeth ar gael yn:
Gweld yr amserlenni imiwneiddio arferol ar gyfer Cymru.
Os hoffech chi ddysgu rhagor am y brechlyn MenB neu'r clefydau y mae'n amddiffyn yn eu herbyn, mae nifer o adnoddau gwybodaeth ar gael i helpu. Gallwch chi hefyd ffonio GIG 111 neu eich practis meddyg teulu i gael cyngor os oes gennych gwestiynau.
Mae Meningitis Research Foundation (safle allanol - Saesneg yn unig) yn elusen flaenllaw yn y DU, Iwerddon ac yn rhyngwladol sy'n dod â phobl ac arbenigedd ynghyd i drechu llid yr ymennydd a septisemia.
Mae Meningitis Now (gwefan allanol - Saesneg yn unig) yn elusen genedlaethol ar gyfer llid yr ymennydd sydd wedi'i lleoli yn y Deyrnas Unedig.