Llid yr ymennydd a chlefyd meningococol

Mae clefyd meningococol yn haint sy’n peryglu bywyd. Clefyd meningococol yw’r term a ddefnyddir I ddisgrifio dau salwch difrifol  llid yr ymennydd a septisemia. 

Mae llid yr ymennydd yn haint difrifol iawn sy’n achosi llid yn leinin yr ymennydd a llinyn asgwrn y cefn.

Gwenwyn gwaed yw septisemia. 

• Gall yr afiechydon hyn: 
• ymddangos yn sydyn 
• datblygu’n gyflym iawn 
• lladd mewn oriau, a 
• gadael goroeswyr ag anableddau gydol oes. 

Gall meningitis daro unrhyw un, ond mae’n fwyaf cyffredin ymhlith babanod, plant ifanc, plant yn eu harddegau ac oedolion ifanc. Gall achosi septisemia sy’n peryglu bywyd ac sy’n gallu arwain at niwed parhaol i’r ymennydd neu’r nerfau. Gall llid yr ymennydd arwain at fyddardod, dallineb, epilepsi (ffitiau), anawsterau dysgu ac weithiau at farwolaeth.

Mae 12 grŵp hysbys o facteria meningococol (Neisseria meningitidis). Mae grŵp meningococol B (MenB) yn gyfrifol am tua 9 o bob 10 haint meningococol yn y DU. 

Mae clefyd meningococol yn cael ei achosi gan sawl grŵp o facteria meningococol. Grwpiau B, C, W ac Y yw’r rhai mwyaf cyffredin yn y DU. 

Pwy sydd mewn perygl?

Mae pawb mewn perygl o ddal clefyd meningococol, ond: 

• y rhai dan 5 oed sy’n wynebu’r risg fwyaf; ac 
• pobl ifanc yn eu harddegau ac oedolion yw’r ail grŵp sy’n wynebu’r risg fwyaf.

Mae’n bwysig amddiffyn plant oherwydd bod llid yr ymennydd a sepsis yn gallu:

• ymddangos yn sydyn  
• datblygu’n gyflym iawn  
• lladd mewn oriau, a  
• gadael goroeswyr â phroblemau iechyd difrifol neu anableddau gydol oes. Mae’r rhain yn cynnwys niwed i’r ymennydd neu’r nerfau, yn ogystal ag achosi i unigolyn fynd yn fyddar neu’n ddall, neu ddatblygu epilepsi (ffitiau).  

Mae clefyd meningococol yn fwyaf cyffredin mewn babanod o dan flwydd oed. Dyma pam mae babanod yn cael cynnig y brechlyn MenB. Mae’n dod yn llai cyffredin wrth i blant fynd yn hŷn. Fodd bynnag, gwelir cynnydd llai hefyd mewn achosion ymhlith pobl ifanc rhwng 15 a 19 oed.

Nid yw systemau imiwnedd plant ifanc wedi datblygu’n llawn eto i ymladd haint. Ond gall clefyd meningococol ddigwydd ar unrhyw oedran, felly mae’n bwysig bod yn gyfarwydd ag arwyddion a symptomau’r clefyd.

Mae amddiffyniad rhag llid yr ymennydd a sepsis a achosir gan facteria meningococol grŵp B yn bwysig.

• babanod yn cael eu brechiadau MenB pan gânt eu cynnig 
• pobl ifanc yn eu harddegau’n cael eu brechiad MenACWY yn yr ysgol 

Sut mae bacteria MenB yn achosi salwch difrifol? 

Gall bacteria MenB fyw yn y trwyn neu’r gwddf heb achosi unrhyw broblemau o gwbl. Gall y bacteria gael eu trosglwyddo o’r naill unigolyn i’r llall trwy gysylltiad agos. Er enghraifft, gall pobl sy’n byw yn yr un cartref ledaenu bacteria MenB i bobl eraill trwy besychu neu disian.

I rai pobl ac o dan rai amodau, gall y bacteria fynd yn beryglus. Maen nhw’n gallu symud o’r gwddf i’r gwaed a lledaenu o amgylch y corff. Gall hyn achosi llid yr ymennydd neu sepsis, sy’n afiechydon difrifol iawn.

Llid yr ymennydd

Mae llid yr ymennydd yn haint pilennau’r ymennydd, y pilennau sy’n gorchuddio’r ymennydd a llinyn asgwrn y cefn. Gall gael ei achosi gan amrywiaeth o organebau gwahanol, gan gynnwys bacteria, feirysau a ffyngau. Mae ffurf lai cyffredin y clefyd, llid bacterol yr ymennydd, bob amser yn gysylltiedig â salwch difrifol a gall fod yn angheuol. Ar y llaw arall, mae llid feirysol yr ymennydd, sy’n gallu cael ei achosi gan sawl feirws gwahanol, yn fwy cyffredin ond fel arfer yn llai difrifol.

Yn y DU, achos mwyaf cyffredin llid bacterol yr ymennydd yw haint gyda’r bacteria meningococaidd (Neisseria menigitidis) er bod bacteria arall, gan gynnwys y rhai sy’n achosi clefyd niwmococol a thwbercwlosis, yn gallu achosi llid yr ymennydd.

Prawf gwydr meningitis

Ni fydd brech llid yr ymennydd nodweddiadol yn pylu pan fyddwch yn pwyso arni. I’w gwirio, pwyswch ochr gwydr clir yn gadarn yn erbyn y croen. Nid yw pawb yn cael y frech hon. Mae fel arfer yn dechrau fel smotiau bach ond yn datblygu’n gyflym yn batsys porffor dwfn. 

• Gwasgwch ochr gwydr clir yn gadarn yn erbyn y croen.   
• Gall smotiau neu frech (neu’r ddau) bylu ar y dechrau.   
• Daliwch ati i wirio.   
• Mae twymyn gyda smotiau neu frech (neu’r ddau symptom) nad ydynt yn pylu dan bwysau yn argyfwng meddygol.   
• Os yw’ch plentyn yn sâl ac yn gwaethygu, mynnwch gymorth meddygol ar unwaith.   
• Gall y smotiau neu’r frech fod yn anoddach eu gweld ar groen tywyll. 

Beth dylwn i ei wneud os ydw i’n amau ​​llid yr ymennydd a sepsis? 

Cofiwch – ni fydd y symptomau’n ymddangos mewn trefn, ac efallai na fydd rhai ohonynt yn ymddangos o gwbl. Os oes gennych unrhyw amheuaeth am iechyd eich plentyn, mynnwch gymorth meddygol ar unwaith. Os ydych chi’n amau ​​​​​​bod llid yr ymennydd a sepsis gan rywun, ewch i adran achosion brys eich ysbyty agosaf.

I gael rhagor o wybodaeth, ewch i Meningitis Now (Seasneg yn unig) neu ffoniwch linell gymorth Meningitis Now ar 0808 80 10 388. 

Clefyd meningococaidd

Yn ogystal ag achosi llid yr ymennydd, gall haint â bacteria Neisseria meningitidis hefyd achosi septisemia meningococaidd (gwenwyn gwaed). Clefyd meningococaidd yw’r enw cyfunol a roddir i glefyd a achosir gan haint Neisseria meningitidis.  Gall clefyd fod yn bresennol naill ai fel llid yr ymennydd meningococaidd neu septisemia meningococaidd neu fel y ddau gyda’i gilydd.

Mae bacteria meningococaidd wedi’u rhannu yn grwpiau sero penodol, yn ôl eu capsiwl allanol polysacarid. Y grwpiau sero mwyaf cyffredin sy’n achosi clefyd yn fyd-eang yw grwpiau B, C, A, Y ac W. Mae’r rhan fwyaf o glefyd meningococaidd yn y DU yn cael ei achosi gan grwpiau sero B ac C. Fodd bynnag, mae nifer yr achosion a achosir gan grŵp sero C wedi lleihau’n sylweddol yn y DU ers cyflwyno brechu rheolaidd yn 1999 yn y grwpiau oedran hynny a dargedwyd ar gyfer brechu.

A oes modd atal clefyd meningococol oherwydd bacteria MenB

Mae’r brechlyn MenB wedi’i gynllunio i amddiffyn rhag y rhan fwyaf o achosion o glefyd meningococol a achosir gan facteria MenB. Ers cyflwyno’r brechlyn MenB yn 2015, mae achosion o glefyd meningococol mewn plant ifanc wedi gostwng dros 60% erbyn trydedd flwyddyn y rhaglen frechu.

Dysgwch fwy

Os hoffech chi ddysgu mwy am y brechlynnau, neu’r afiechyd y maent yn eu hamddiffyn yn erbyn nifer o adnoddau gwybodaeth ar gael i helpu.

Gallwch hefyd ffonio GIG 111 neu eich meddygfa am gyngor os oes gennych chi unrhyw gwestiynau.