Beth yw’r ffactorau risg ac amddiffynnol ar gyfer camddefnyddio cyffuriau? Pa agweddau a chredoau sydd gan bobl ynghylch datblygiad camddefnyddio cyffuriau? Crynodeb o ganfyddiadau dau adolygiad systematig

Cyheoddiad nesaf: Diweddariad heb ei gynllunio

Cysylltwch ar gyfer ymholiadau ac adborth

Cyflwyniad

Mae camddefnyddio cyffuriau yn broblem iechyd cyhoeddus ddifrifol ledled y byd. Defnyddiodd tua 275 miliwn o bobl gyffuriau yn 2016, gyda chanabis y mwyaf cyffredin, ac yn gwrthwyneb, opiadau’n achosi’r niwed mwyaf. Deellir bod unigolion sy’n dechrau defnyddio cyffuriau yn ifanc mewn mwy o berygl o ddod yn ddibynnol arnynt neu o ddatblygu anhwylder defnyddio sylweddau yn ddiweddarach mewn bywyd.

Yng Nghymru a Lloegr, defnyddiodd tua 1 o bob 11 o oedolion gyffuriau yn 2018. Yng Nghymru, mae derbyniadau i’r ysbyty a marwolaethau o wenwyno gan gyffuriau wedi cynyddu yn y blynyddoedd diwethaf, yn enwedig y rhai sy’n ymwneud ag opiadau. Mae niwed sy’n gysylltiedig â chyffuriau yn llawer uwch mewn cymunedau mwy difreintiedig.

Gwnaethom gynnal dau adolygiad systematig ar wahân; un adolygiad systematig meintiol yn archwilio ffactorau risg ac amddiffynnol ar gyfer camddefnyddio cyffuriau, ac un adolygiad systematig ansoddol yn archwilio agweddau a chredoau ynghylch datblygiad camddefnyddio cyffuriau.

Prif bwyntiau

Pa mor gyfredol yw’r dystiolaeth hon?

Cynhaliwyd y chwiliadau ar gyfer yr adolygiad scopio hwn yn 2019, a nodwyd astudiaethau a gyhoeddwyd rhwng 2000 a 2019.

Beth wnaethom ei ganfod

Dangosodd y ddau adolygiad fod camddefnyddio cyffuriau yn cael ei ddylanwadu gan lawer o ffactorau sy’n rhyngweithio, yn hytrach na chan un achos sengl. Nododd yr adolygiad meintiol sawl ffactor risg y gallai ymdrechion atal fynd i’r afael â nhw. Er na all yr astudiaethau hyn brofi achos ac effaith, roedd rhai canfyddiadau’n gyson ar draws nifer o astudiaethau.

• Rydym yn hyderus bod y canfyddiadau hyn yn dangos risg uwch ymhlith pobl sy’n dechrau defnyddio canabis yn ifanc, sydd â ffrindiau sy’n defnyddio sylweddau, neu sydd wedi profi camdriniaeth yn ystod plentyndod.
• Rydym yn weddol hyderus bod risg uwch yn gysylltiedig â defnyddio alcohol, sigaréts neu gyffuriau eraill yn gynnar, bod yn wryw, rhai nodweddion personoliaeth penodol, bwlio, a ffactorau rhiant megis defnyddio sylweddau neu iechyd meddwl gwael.
• Rydym yn weddol hyderus nad oedd lefel addysg rhieni na goruchwyliaeth rhieni wedi’u cysylltu’n glir â chamddefnyddio cyffuriau.

Mae’r canfyddiadau ansoddol yn awgrymu y dylai rhaglenni atal gynnwys sawl dull, gan fynd i’r afael â ffactorau unigol, teuluol, cymdeithasol ac ehangach yn y gymuned. Roedd pobl yn aml yn disgrifio defnyddio cyffuriau i ymdopi â phroblemau iechyd meddwl, profiadau bywyd anodd (megis profedigaeth), normau cymdeithasol lle mae defnyddio cyffuriau’n gyffredin, neu bwysau fel straen academaidd. Roedd diffyg cefnogaeth i reoli poen neu amgylchiadau anodd hefyd yn gysylltiedig â chamddefnyddio meddyginiaethau presgripsiwn a meddyginiaethau dros y cownter.

Beth mae hyn yn ei olygu

Mae’r adolygiadau systematig hyn yn rhoi trosolwg defnyddiol o ffactorau posibl a all gyfrannu at risg uwch o ddefnyddio sylweddau ymhlith y boblogaeth gyffredinol, ac yn syntheseiddio tystiolaeth ansoddol o ffactorau risg ac amddiffynnol ar gyfer dechrau camddefnyddio sylweddau.

Mae’r rhan fwyaf o’r ffactorau risg a nodwyd yn hynod gymhleth, ac mae’n debygol bod llawer ohonynt yn gweithredu fel rhwydwaith amlffurf yn hytrach nag ar wahân. Fodd bynnag, nodwyd sawl ffactor risg posibl y gellid eu targedu mewn rhaglenni atal yn y dyfodol i helpu i leihau nifer y bobl sy’n defnyddio cyffuriau.

Mae natur ryng-gysylltiedig rhesymau pobl dros ddechrau defnyddio cyffuriau ar draws pob lefel o’r model cymdeithasol-ecolegol yn awgrymu y dylai unrhyw ymyriadau sy’n anelu at atal y defnydd cychwynnol o gyffuriau anghyfreithlon neu leihau’r tebygolrwydd o gamddefnyddio meddyginiaethau presgripsiwn gynnwys sawl cydran sy’n mynd i’r afael â’r rhesymau cydgysylltiedig hyn.

Gwybodaeth dechnegol

Cynhaliwyd dau adolygiad systematig gennym: un yn archwilio tystiolaeth feintiol ar ffactorau risg ac amddiffynnol ar gyfer camddefnyddio cyffuriau, a’r llall yn archwilio ymchwil ansoddol ar agweddau a chredoau pobl ynghylch sut mae camddefnyddio cyffuriau’n datblygu.

Yn yr adolygiad meintiol, gwnaethom raddio cryfder ac ansawdd pob astudiaeth, yna grwpio canlyniadau tebyg er mwyn nodi’r prif ffactorau sy’n gysylltiedig â defnyddio cyffuriau.

Yn yr adolygiad ansoddol, gwnaethom ddadansoddi themâu yn y canfyddiadau a’u mapio i lefelau’r model cymdeithasol-ecolegol er mwyn dangos sut y gall dylanwadau gwahanol effeithio ar benderfyniad rhywun i ddefnyddio neu beidio â defnyddio cyffuriau.

Yna fe wnaethom ddod â’r canlyniadau ynghyd mewn adroddiad crynodeb yn amlinellu’r prif ganfyddiadau o’r ddau adolygiad.

Geirfa

Model cymdeithasol-ecolegol: model sy’n ystyried bod ymddygiad unigolyn yn cael ei bennu gan gymysgedd o ffactorau mewnol, rhyngbersonol, sefydliadol, cymunedol a pholisi cyhoeddus. Defnyddiwyd hwn yn yr adolygiad ansoddol i helpu i ddangos sut y gall ffactorau gwahanol ddylanwadu ar benderfyniad unigolyn i ddefnyddio neu beidio â defnyddio cyffuriau.