Mae brechiadau’n achub bywydau ac yn un o’r pethau pwysicaf y gallwn ei wneud i amddiffyn plant a phobl ifanc rhag afiechyd.
Mae Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) yn amcangyfrif bod brechu yn atal dros 3.5 miliwn o farwolaethau ledled y byd bob blwyddyn. Mae brechlynnau’n gweithio trwy ddysgu’r system imiwnedd i adeiladu ei hamddiffyniadau yn erbyn clefydau.
Brechiadau ar gyfer plant oedran ysgol (5 – 16 oed)
Brechlynnau yn ôl oedran a blwyddyn ysgol
Yn yr amserlen imiwneiddio reolaidd gyfredol ar gyfer Cymru, mae pedwar brechlyn yn cael eu cynnig yn rheolaidd i blant oedran ysgol a phobl ifanc.
Pob plentyn oedran ysgol (o’r dosbarth derbyn i flwyddyn 11):
Blwyddyn ysgol 8 (12 i 13 oed):
Blwyddyn ysgol 9 (13 i 14 oed):
Fel arfer rhoddir y brechlynnau hyn yn yr ysgol. Fodd bynnag, bydd rhai byrddau iechyd yn eu darparu trwy’r practis meddygon teulu.
Gellir cynnig y brechlynnau uchod i blant a phobl ifanc nad ydynt yn yr ysgol, gan gynnwys y rhai sy’n cael eu haddysgu gartref, yn eu practis meddygon teulu neu mewn canolfan frechu gymunedol pan fydd yn bryd iddynt eu cael.
Efallai y cynigir brechlynnau eraill i blant a phobl ifanc â chyflyrau meddygol penodol hefyd. Efallai y bydd rhai brechlynnau a fethwyd yn gynharach mewn bywyd yn cael eu cynnig eto i blant a phobl ifanc er mwyn sicrhau eu bod wedi’u hamddiffyn cyn iddynt adael yr ysgol.
Pob plentyn oedran ysgol (o’r dosbarth derbyn i flwyddyn 11)
Y Ffliw (a gynigir yn flynyddol o fis Medi)
Mae’r ffliw yn feirws a all arwain at afiechydon difrifol a marwolaeth. Mae brigiadau o achosion o’r ffliw yn ystod y rhan fwyaf o aeafau ac mae’r feirws yn newid yn gyson. Bob blwyddyn, mae brechlynnau ffliw yn cael eu newid i gyd-fynd â’r feirysau ffliw sy’n mynd ar led y flwyddyn honno, fel bod pobl yn cael yr amddiffyniad gorau rhag y ffliw.
Bydd yr holl blant a phobl ifanc mewn ysgolion cynradd ac uwchradd (o’r dosbarth derbyn i flwyddyn 11) yn cael cynnig brechlyn ffliw bob gaeaf. Cynigir hwn fel arfer drwy chwistrell i fyny’r trwyn (chwistrell trwyn). Cynigir y brechlyn ffliw drwy roi pigiad yn rhan uchaf y fraich i blant nad ydynt yn gallu cael y chwistrell trwyn am resymau meddygol.
I gael rhagor o wybodaeth am y rhaglen brechu rhag y ffliw ewch i’r dudalen Brechlyn ffliw.
Blwyddyn ysgol 8 (12 i 13 oed)
HPV
Bydd pob person ifanc (bechgyn a merched) rhwng 12 a 13 oed (blwyddyn ysgol 8) yn cael cynnig y brechiad rhag y feirws papiloma dynol (HPV). Mae’r brechlyn hwn yn helpu i amddiffyn rhag risgiau canserau sy’n gysylltiedig â HPV yn y dyfodol fel:
- canser ceg y groth
- rhai mathau o ganser y pen a’r gwddf
- rhai mathau o ganserau’r anws, a
- rhai canserau yn ardal yr organau cenhedlu (er enghraifft, y pidyn, y wain a’r fwlfa).
Mae HPV yn byw ar y croen ac yn cael ei ledaenu trwy gyswllt croen i groen. Mae cael y brechlyn fel person ifanc yn amddiffyn rhag risgiau yn y dyfodol.
Mae canserau’r pen a’r gwddf yn fwyaf cyffredin ymhlith dynion, gyda thua 700 o ddynion yn cael diagnosis yng Nghymru bob blwyddyn.
Mae brechiad HPV yn lleihau’r risg o gael canser ceg y groth 90%. Mae hefyd yn peri i gyfradd mathau eraill o ganser sy’n gysylltiedig â HPV ostwng yn sylweddol.
Gall pobl ifanc na chafodd eu brechiad HPV yn yr ysgol ddal i gael y brechlyn hyd at eu pen-blwydd yn 25 oed.
I gael rhagor o wybodaeth am y Brechlyn HPV ewch i’r dudalen Brechlyn feirws papiloma dynol (HPV).
Blwyddyn ysgol 9 (13 i 14 oed)
MenACWY
Bydd yr holl bobl ifanc 13 i 14 oed (blwyddyn ysgol 9) yn cael cynnig y brechlyn meningococol grwpiau A, C, W ac Y (MenACWY). Dyma’r ffordd fwyaf diogel a mwyaf effeithiol o helpu i amddiffyn rhag llid yr ymennydd (llid yn leinin yr ymennydd a llinyn asgwrn y cefn) a sepsis (adwaith sy’n peryglu bywyd i haint a all niweidio’ch corff cyfan), a achosir gan bedwar grŵp o facteria meningococol – A, C, W ac Y.
Fel arfer, rhoddir y brechlyn MenACWY yn ystod yr un ymweliad â’r pigiad atgyfnerthu 3 mewn 1 i bobl ifanc. Cynigir y brechlynnau hyn gyda’i gilydd yn yr ysgol yn y rhan fwyaf o ardaloedd Cymru. Mewn rhai ardaloedd lle nad yw’r brechlynnau’n cael eu rhoi yn yr ysgol, fe’u cynigir yn y practis meddygon teulu neu’r ganolfan frechu gymunedol.
Gall pobl ifanc na chafodd eu brechiad MenACWY yn yr ysgol ddal i gael y brechlyn hyd at eu pen-blwydd yn 25 oed.
Nid yw’r brechlyn MenACWY yn amddiffyn rhag clefyd Meningococol grŵp B. I gael rhagor o wybodaeth am amddiffyniad rhag MenB i bobl ifanc ewch i’r dudalen brechiad MenB i bobl ifanc.
I gael rhagor o wybodaeth am y brechlyn MenACWY, ewch i’r dudalen Brechlyn MenACWY.
Pigiad atgyfnerthu 3-mewn-1
Bydd pob person ifanc rhwng 13 a 14 oed (blwyddyn ysgol 9) yn cael cynnig y brechlyn atgyfnerthu 3-mewn-1 i bobl ifanc yn eu harddegau (a elwir hefyd yn Td/IPV) sy’n amddiffyn rhag tetanws, difftheria a pholio. Mae’r brechlyn hwn yn cwblhau cwrs 5 dos sy’n rhoi amddiffyniad gydol oes i’r rhan fwyaf o bobl yn erbyn tetanws, difftheria a pholio.
Mae tetanws a difftheria yn glefydau difrifol a all niweidio’r galon a’r system nerfol. Mae polio yn feirws sy’n ymosod ar y system nerfol a gall achosi parlys parhaol yn y cyhyrau. Mewn achosion difrifol, gall y clefydau hyn ladd.
Fel arfer, rhoddir y pigiad atgyfnerthu 3-mewn-1 i bobl ifanc yn eu harddegau yn ystod yr un ymweliad â’r brechlyn MenACWY. Yn y rhan fwyaf o ardaloedd yng Nghymru, cynigir y brechlynnau hyn gyda’i gilydd yn yr ysgol. Mewn rhai ardaloedd lle nad yw’r brechlynnau’n cael eu rhoi yn yr ysgol, byddant yn cael eu cynnig yn y practis meddygon teulu neu’r ganolfan frechu gymunedol.
Mae nifer y dosau arferol a argymhellir ar gyfer plant a phobl ifanc a anwyd ar ôl 1 Gorffennaf 2025 wedi cynyddu i chwech. Mae hyn oherwydd newidiadau i’r amserlen imiwneiddio rheolaidd i blant sy’n ceisio sicrhau’r amddiffyniad angenrheidiol i blant iau rhag clefydau eraill. Gallwch ddarllen rhagor am y newidiadau hyn yn Newidiadau i’r amserlen imiwneiddio i blant.
Mae pobl ifanc sy’n methu eu brechiad atgyfnerthu 3-mewn-1 i bobl ifanc yn eu harddegau yn parhau i fod yn gymwys i gael y brechlyn. Nid yw byth yn rhy hwyr i gael yr wybodaeth ddiweddaraf.
Am ragor o wybodaeth am y pigiad atgyfnerthu 3-mewn-1 i bobl ifanc yn eu harddegau, ewch i Brechlyn Td/IPV (atgyfnerthiad 3 mewn 1).
Brechiadau a brechlynnau dal i fyny a gynigir y tu allan i raglenni ysgol rheolaidd
Brechlynnau sy’n cynnwys MMR
Mae’r frech goch, clwy’r pennau, rwbela (brech goch yr Almaen) a brech yr ieir yn glefydau a all ledaenu’n hawdd ymhlith unigolion. Mae pobl nad ydynt wedi cael eu brechu yn fwy tebygol o’u dal. Gall y clefydau hyn wneud pobl yn sâl iawn. Weithiau, gallant arwain at broblemau iechyd difrifol neu hyd yn oed farwolaeth.
MMR y frech goch, clwy’r pennau a rwbela
Y brechlyn MMR yw’r ffordd fwyaf diogel a mwyaf effeithiol o helpu i amddiffyn rhag y frech goch, clwy’r pennau a rwbela. Mae angen dau ddos i gael yr amddiffyniad gorau. Fel arfer, cynigir y ddau ddos i blant cyn iddynt ddechrau yn yr ysgol.
Os nad ydych chi neu eich plentyn wedi cael brechiad MMR, nid yw’n rhy hwyr i ddal i fyny. Nid oes terfyn oedran. Mae cael dau ddos yn rhoi’r amddiffyniad gorau i chi yn erbyn y clefydau hyn sy’n heintus iawn.
MMRV – y frech goch, clwy’r pennau, rwbela a farisela (brech yr ieir)
O 1 Ionawr 2026, newidiwyd yr amserlen frechu reolaidd i gynnwys amddiffyniad rhag brech yr ieir (a elwir hefyd yn farisela). Cyflwynwyd brechlyn cyfun newydd o’r enw MMRV i helpu i amddiffyn rhag y frech goch, clwy’r pennau, rwbela a farisela.
Rhaglen frechu untro rhag brech yr ieir ar gyfer plant cymwys
Mae GIG Cymru yn cynnig rhaglen frechu untro rhag brech yr ieir i blant cymwys. Mae’r rhaglen yn rhedeg o 1 Tachwedd 2026 i 31 Mawrth 2028.
Mae plant a aned rhwng 1 Ionawr 2020 a 31 Awst 2022 yn cael cynnig un dos o’r brechlyn MMRV. Mae hyn er mwyn helpu i’w hamddiffyn rhag dal haint brech yr ieir a’r cymhlethdodau sy’n gysylltiedig ag ef.
Mae brech yr ieir (a elwir hefyd yn farisela) yn haint cyffredin. Mae’n lledaenu’n hawdd iawn ymhlith unigolion. Mae’r rhan fwyaf o blant yn gwella’n gyflym, ond gall rhai fynd yn sâl iawn ac efallai y bydd angen triniaeth ysbyty arnynt.
Mae plant nad ydynt wedi dal brech yr ieir neu nad ydynt wedi cael eu brechu rhag brech yr ieir mewn perygl o ddal yr haint. Mae’r brechlyn MMRV hefyd yn helpu i atal brech yr ieir rhag lledaenu i bobl eraill.
Mae’r rhaglen frechu untro hon wedi’i bwriadu ar gyfer plant sydd:
- heb ddal haint brech yr ieir, neu
- heb gael dau ddos o frechlyn brech yr ieir.
Gallwch chi ddod o hyd i ragor o wybodaeth am y rhaglen hon, yn Brechlynnau sy’n cynnwys y frech goch, clwy’r pennau, rwbela a brech yr ieir (MMRV ac MMR.
Brechiad MenB i bobl ifanc
Nid yw’r brechlyn MenACWY yn amddiffyn rhag clefyd Meningococol grŵp B. Cynigir brechiad yn erbyn clefyd MenB i fabanod fel rhan o’r amserlen imiwneiddio reolaidd. Os cawsoch eich geni cyn Mai 2015 ni fyddwch wedi cael cynnig y brechlyn MenB fel rhan o’r rhaglen frechu reolaidd.
Mae rhaglen frechu amser cyfyngedig wedi’i threfnu i gynnig brechiad MenB i bobl ifanc sydd mewn mwy o berygl o gael clefyd meningococol. Mae hyn yn cynnwys yr holl unigolion ifanc a aned rhwng 1 Medi 2007 a 31 Awst 2008 (rhwng 17 a 18 oed). Mae’r brechlyn hefyd yn cael ei gynnig i’r rhai a aned ar ôl 21/7/2001 sy’n bwriadu mynd i brifysgol neu goleg addysg bellach preswyl am y tro cyntaf yn hydref 2026.
Efallai y bydd pobl eraill sydd wedi’u nodi fel rhai sydd mewn mwy o berygl hefyd yn cael cynnig y brechlyn MenB. Mae hyn yn seiliedig ar argymhellion cyfredol y JCVI.
Efallai y bydd y brechlyn MenB ar gael yn breifat i’r rhai nad ydynt yn gymwys i gael y brechiad ar y GIG. Gallai hyn fod drwy rai practisiau meddygon teulu preifat, fferyllfeydd a chlinigau brechu cyn teithio.
Ewch i gael eich brechlynnau pan gewch chi eu cynnig, er mwyn cael yr amddiffyniad gorau rhag clefydau y gellir eu hatal drwy frechu.
Mae rhagor o fanylion ar gael o frechlyn Meningococol Grŵp B (MenB).
Unrhyw beth arall y dylwn i ei wybod?
Brechiadau a gollwyd
Mae’n syniad da gwirio a yw’r holl frechiadau rheolaidd eraill i blant yn gyfredol. Efallai y bydd eich plentyn yn cael cynnig rhai brechiadau na roddwyd iddo’n gynharach mewn bywyd pan fydd yn ei arddegau yn yr ysgol, neu drwy ei bractis meddygon teulu neu ganolfan frechu gymunedol. Os nad ydych chi’n sicr a yw eich plentyn wedi cael unrhyw frechiadau, ac os yw’n hŷn na’r oedran a argymhellir, siaradwch â’ch nyrs ysgol, tîm imiwneiddio, meddyg teulu neu’r nyrs practis.
Cydsyniad
Bob tro y cynigir brechiadau i’ch plentyn yn yr ysgol, gofynnir i chi lenwi ffurflen gydsynio i roi caniatâd i’ch plentyn gael y brechiad. Gall hyn fod yn electronig neu ar ffurflen gydsynio bapur. Dylech lenwi’r ffurflen(ni) cydsynio a’u dychwelyd cyn gynted â phosibl erbyn y dyddiad gofynnol.
Gall pobl ifanc 16 oed a hŷn gydsynio drostynt eu hunain. Mewn rhai achosion, efallai y bydd pobl ifanc o dan 16 oed yn gallu cydsynio eu hunain. Gall hyn ddigwydd os ydyn nhw’n ddigon aeddfed i ddeall yn llawn yr hyn sy’n cael ei gynnig. Gelwir hyn yn gymhwysedd Gillick (safle allanol, Saesneg yn unig). Mae dal yn well bod rhieni/gwarcheidwaid yn rhan o’r broses gydsynio. Rydym yn eich annog i siarad â’ch plentyn am y brechiad cyn y sesiwn.
Plant a phobl ifanc â chyflyrau meddygol
Mae’r rhan fwyaf o blant yn derbyn y brechlynnau rheolaidd a gynigir fel rhan o’r amserlen frechu reolaidd i blant yng Nghymru. Fodd bynnag, efallai y cynigir brechlynnau ychwanegol i rai plant â chyflyrau iechyd penodol i helpu i roi mwy o amddiffyniad iddynt rhag afiechydon difrifol.
Bydd eich practis meddygon teulu yn eich cynghori os argymhellir rhoi brechlynnau ychwanegol
Rhagor o wybodaeth a chymorth
Os oes gennych unrhyw gwestiynau am frechiadau neu os ydych chi eisiau rhagor o wybodaeth, mae yna ychydig o bethau y gallwch chi eu gwneud:
Gallwch ddarganfod sut mae’r GIG yn defnyddio eich gwybodaeth (safle allanol).
Canllawiau ac adnoddau ar gyfer ysgolion/addysg
Canllawiau ar gyfer ysgolion/addysg
Dogfennau briffio’r Rhaglen Frechu ar gyfer ysgolion/addysg
Pecynnau cymorth ar gyfer y rhaglen frechu
Comigau ac animeiddia au clyweledol wedi’u gwneud gyda phobl ifanc
Mae VPDP wedi gweithio gyda phlant a phobl ifanc i greu cyfres o adnoddau brechu yn benodol ar gyfer ysgolion a staff ysgolion.
Helwyr heintiau
Mae Helwyr Heintiau yn rhaglen ddysgu sy’n seiliedig ar gemau a ddatblygwyd gan Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) ac a dreialwyd gan Iechyd Cyhoeddus Cymru (ICC), sydd ar gael yn Gymraeg ac yn Saesneg. Ei nod yw cryfhau dealltwriaeth o lythrennedd brechlynnau ac iechyd y cyhoedd ymhlith disgyblion, gan gefnogi athrawon i gyflwyno cynnwys deniadol sy’n cyd-fynd â’r cwricwlwm.
Drwy gemau digidol, modiwlau rhyngweithiol, a gweithgareddau ystafell ddosbarth myfyriol, mae disgyblion yn archwilio sut mae brechlynnau’n gweithio, pam maen nhw’n bwysig, a sut i adnabod gwybodaeth anghywir gyffredin sy’n gysylltiedig ag iechyd ac imiwneiddio.
I gael rhagor o wybodaeth am Helwyr Heintiau, manteision y rhaglen i’ch ysgol a’ch disgyblion, ac i’ch helpu roi’r rhaglen ar waith, gallwch gyrchu a lawrlwytho holl adnoddau’r rhaglen drwy ein halbwm BrandKit Helwyr Heintiau (safle allanol) (mae angen cofrestru am ddim)
