Brechlyn niwmococol i oedolion hŷn a phobl mewn perygl - Ynglŷn â’r brechlyn niwmococol i oedolion hŷn a phobl mewn perygl

Mae rhai o’r dolenni sydd wedi’u cynnwys yn yr wybodaeth hon yn arwain at gynnwys a grëwyd gan sefydliadau eraill ac efallai nad yw ar gael yn Gymraeg.

Clefyd niwmococol yw’r enw ar grŵp o heintiau a achosir gan germ o’r enw niwmococws. Gall yr heintiau hyn fod yn ysgafn, fel heintiau sinws neu haint yn y glust, ond mae rhai yn ddifrifol iawn ac yn gallu arwain at: 

Niwmonia – haint yn eich ysgyfaint. 
Sepsis – ymateb i haint sy’n peryglu bywyd ac yn gallu niweidio’ch corff cyfan. 
Llid yr ymennydd – chwydd o amgylch eich ymennydd a llinyn asgwrn y cefn, sy’n gallu achosi problemau iechyd hirdymor neu farwolaeth.

Mae’n bosibl y byddwch chi neu’ch plentyn mewn mwy o berygl o fynd yn sâl iawn o glefyd niwmococol os ydych chi:

Yn 65 oed neu’n hŷn.
Yn ddwy flwydd oed neu’n hŷn sydd â chyflyrau iechyd hirdymor penodol. 
Yn dod i gysylltiad rheolaidd â mwg metel yn y gwaith.
Yn profi digartrefedd.

Mae pobl yn y grwpiau hyn yn gymwys i gael brechiad niwmococol am ddim gan y GIG.  

Cynigir y brechlyn niwmococol hefyd i blant dan ddwy flwydd oed fel rhan o raglen imiwneiddio reolaidd i blant y GIG. I gael rhagor o wybodaeth, ewch i dudalen we Iechyd Cyhoeddus Cymru ar y brechlyn niwmococol i fabanod.

Mae’r brechlyn yn ddiogel, ac mae’n helpu i amddiffyn rhag rhai o’r heintiau niwmococol mwyaf difrifol.

Cymhwysedd ar gyfer y brechlyn

Pwy ddylai gael y brechlyn niwmococol?

Gall unrhyw un gael haint niwmococol, ond gall rhai pobl fynd yn sâl iawn os ydyn nhw’n ei gael.  Dylech chi neu’ch plentyn gael y brechlyn – hyd yn oed os ydych chi’n teimlo’n iach – os ydych chi o’r oed canlynol:  

65 oed neu’n hŷn, neu’n 
Ddwy flwydd oed neu’n hŷn ac yn dioddef o gyflwr iechyd hirdymor, yn cynnwys: 
- Problem hirdymor gyda’r galon sydd angen meddyginiaeth neu driniaeth reolaidd. Er enghraifft, methiant y galon neu glefyd y galon.  
- Problem hirdymor gyda’r frest neu’r anadlu. Mae enghreifftiau’n cynnwys clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint (COPD) neu asthma difrifol sydd angen steroidau rheolaidd. 
- Diabetes (os cymerir meddyginiaeth ar ei gyfer). 
- Clefyd hirdymor yr arennau neu’r afu.  
- System imiwnedd wan. Gall hyn fod oherwydd cyflwr genetig, anhwylder sy’n effeithio ar y system ategol, salwch fel HIV, neu driniaeth fel cemotherapi neu steroidau. 
- Gollyngiad hylif serebro-sbinol (hylif o amgylch yr ymennydd a’r asgwrn cefn yn gollwng oherwydd anaf neu lawdriniaeth). 
- Dim dueg, neu ddueg nad yw’n gweithio’n iawn. Mae hyn yn cynnwys pobl â chlefyd seliag sy’n effeithio ar y ddueg. Mae hefyd yn cynnwys y rhai sydd â chyflyrau gwaed fel clefyd y crymangelloedd. 
- Mewnblaniad cochlear (math o ddyfais clyw)

Nid rhestr gyflawn mo hon. Os oes gennych gyflwr iechyd hirdymor ac nad ydych yn siŵr a ddylech chi neu’ch plentyn gael y brechlyn, cysylltwch â’ch meddyg teulu. 

Rydych hefyd mewn mwy o berygl o fynd yn sâl iawn a dylech gael y brechlyn os nad oes gennych le parhaol i fyw. Er enghraifft, os ydych: 

yn cysgu ar y stryd 
yn aros mewn llety brys (e.e. hostel neu loches), neu 
wedi cael eich hun yn ddigartref yn ddiweddar ac mewn llety â chymorth.

Dylech hefyd gael y brechlyn os ydych chi’n gweithio mewn swydd lle rydych chi’n anadlu mwg metel yn rheolaidd. Er enghraifft, os ydych chi’n gweithio fel weldiwr. Cysylltwch â’ch cyflogwr neu’ch practis meddygon teulu i gael gwybod am gael eich brechiad niwmococol.  

Brechiad niwmococol i fabanod dan ddwy oed

Cynigir y brechlyn niwmococol i fabanod fel mater o drefn pan fyddant yn: 

16 wythnos oed, ac yn 
12 mis oed.

I gael rhagor o wybodaeth, ewch i’r dudalen we brechlyn niwmococol i fabanod.

Efallai y bydd angen brechlynnau niwmococol ychwanegol ar rai babanod sy’n wynebu mwy o risg. Er enghraifft, y rhai sydd â: 

Dim dueg, neu ddueg nad yw’n gweithio’n iawn. 
System imiwnedd wan iawn. Gall hyn fod oherwydd cyflwr genetig, anhwylder sy’n effeithio ar y system ategol, neu driniaeth fel cemotherapi neu steroidau.

Os nad ydych chi’n siŵr a oes angen y brechlynnau ychwanegol hyn ar eich babi, siaradwch â’i feddyg neu nyrs arbenigol.

Pa frechlynnau eraill y gallaf fod yn gymwys i’w cael?

I gael gwybod pa frechlynnau eraill y gallech fod yn gymwys i’w cael, gweler y tudalen Amserlenni imiwneiddio arferol i Gymru.

Ynglŷn â’r brechlyn

Pa frechlyn fydd yn cael ei gynnig i mi?

Yng Nghymru, mae dau frechlyn niwmococol ar gael ar gyfer oedolion hŷn a phobl sydd mewn perygl. Mae’r ddau frechlyn yn gweithio’n dda. Gallwch chi ddysgu rhagor am y brechlynnau hyn trwy ddarllen y taflenni canlynol i gleifion:

Byddwch chi neu’ch plentyn yn cael cynnig y brechlyn a argymhellir ar adeg eich apwyntiad. 

Mae rhai pobl mewn mwy o berygl o gael clefyd niwmococol ac efallai y bydd angen brechlynnau niwmococol ychwanegol arnyn nhw. Er enghraifft, pobl:

Heb ddueg, neu â dueg nad yw’n gweithio’n iawn. Mae hyn yn cynnwys clefyd y cryman-gelloedd.
Â system imiwnedd wan iawn. Gall hyn fod oherwydd cyflwr genetig, anhwylder sy’n effeithio ar y system sefydlogi antigenau, neu driniaeth fel cemotherapi neu steroidau.

Bydd eich meddyg neu nyrs arbenigol yn rhoi gwybod i chi faint o ddosau y bydd eu hangen arnoch.

Sut mae’r brechlyn yn cael ei roi?

Rhoddir y brechlyn i fabanod trwy bigiad yn y glun. Rhoddir y brechlyn i blant dros 12 mis oed ac oedolion fel arfer trwy bigiad yn rhan uchaf y fraich.

Sut y byddaf yn cael fy mrechlyn?

Dylai eich practis meddyg teulu gysylltu â chi i wneud apwyntiad pan fyddwch chi neu’ch plentyn yn gymwys. Os ydych chi’n meddwl eich bod chi wedi methu’r gwahoddiad, siaradwch â’ch practis meddyg teulu. 

Gallwch gael y brechlyn niwmococol ar unrhyw adeg o’r flwyddyn.

Faint o ddosau sydd eu hangen arnaf?

Dim ond un dos o’r brechlyn sydd ei angen ar y rhan fwyaf o bobl dros 65 oed a phobl â chyflyrau iechyd penodol.

Efallai y bydd nifer fach o bobl sy’n wynebu risg angen dosau pellach. Mae hyn yn cynnwys pobl sydd â:

Chlefyd yr arennau cronig (hirdymor).
Dim dueg, neu ddueg nad yw’n gweithio’n iawn. 
System imiwnedd wan iawn. Gall hyn fod oherwydd cyflwr genetig, anhwylder sy’n effeithio ar y system ategol, neu driniaeth fel cemotherapi neu steroidau.

Gofynnwch i’ch meddyg neu nyrs os nad ydych chi’n siŵr faint o ddosau sydd eu hangen arnoch chi.

Diogelwch ac effeithiolrwydd

Ydy’r brechlyn yn ddiogel?

Ydy, mae’r brechlyn niwmococol yn ddiogel. Mae’n bodloni’r holl safonau diogelwch. Unwaith y bydd brechlyn yn cael ei ddefnyddio, mae ei ddiogelwch yn parhau i gael ei fonitro.

A oes unrhyw sgil-effeithiau yn gysylltiedig â’r brechlyn?

Fel pob meddyginiaeth, gall brechlynnau achosi sgil-effeithiau, ond ni fydd pawb yn eu profi. Mae’r rhan fwyaf o’r sgil-effeithiau yn ysgafn a byddant fel arfer yn gwella ar ôl diwrnod neu ddau. Mae’r sgil-effeithiau mwyaf cyffredin yn cynnwys:

Dolur, cochni, chwydd, cynhesrwydd neu galedu lle rhoddwyd y pigiad 
Twymyn
Pen tost/cur pen
Poenau yn y cymalau neu’r cyhyrau
Blinder

Yn ogystal â hyn, gall sgil-effeithiau mewn plant gynnwys:

Newid mewn arferion bwyta
Tymer flin
Cysgadrwydd neu’n cysgu mwy nag arfer

Mae adroddiadau am yr holl sgil-effeithiau i’w gweld ar y daflen wybodaeth i gleifion ar gyfer y brechlyn:

Yn anaml, gall pobl gael adwaith difrifol yn fuan ar ôl cael y brechiad. Gall hyn achosi anawsterau anadlu a pheri i bobl lewygu. Gelwir hyn yn adwaith anaffylactig. Gall ddigwydd hefyd gyda meddyginiaethau eraill a bwyd. Mae’r adweithiau hyn yn hynod o anghyffredin, ac maen nhw’n effeithio ar lai nag un mewn miliwn o bobl. Mae’r staff sy’n rhoi brechiadau wedi’u hyfforddi i reoli’r adweithiau hyn.   

Mae modd trin pobl sy’n cael adwaith anaffylactig yn llwyddiannus. Fel arfer, maen nhw’n gwella cyn pen ychydig oriau.  

Dylech chi roi gwybod am sgil-effeithiau a amheuir ar-lein yn Yellow Card (safle allanol, Saesneg yn unig). Gallwch chi hefyd lawrlwytho ap y Cerdyn Melyn, neu ffonio 0800 731 6789 (dydd Llun i ddydd Gwener, 9yb i 5yh).   

Mae symbol triongl du ar frechlyn neu feddyginiaeth yn golygu ei fod yn cael ei fonitro’n agos am unrhyw sgil-effeithiau. Bydd hyn yn caniatáu i wybodaeth ddiogelwch newydd gael ei hadnabod yn gyflym. Gallwch helpu drwy roi gwybod am sgil-effeithiau y gallech chi neu’ch plentyn eu cael.

Os bydd gennych gwestiynau am sgil-effeithiau, gallwch ofyn i’r unigolyn a fydd yn rhoi’r brechlyn i chi.

Sut mae’r brechlyn yn gweithio?

Pan roddir y brechlyn i chi neu’ch plentyn, mae amddiffynfeydd naturiol y corff yn creu gwrthgyrff sy’n helpu i amddiffyn rhag heintiau niwmococol.

Ni all y brechlyn niwmococol amddiffyn rhag pob math o facteria niwmococol. Fodd bynnag, mae’r brechlyn yn helpu i amddiffyn rhag y rhai sy’n achosi salwch difrifol amlaf.

Mae’n bwysig gwybod nad yw’r brechlyn niwmococol yn amddiffyn rhag llid yr ymennydd a achosir gan facteria neu feirysau eraill.

Allwch chi ddal clefyd niwmococol ar ôl cael eich brechu? 

Brechu yw un o’r ffyrdd gorau o helpu i atal salwch difrifol a achosir gan glefyd niwmococol. Nid yw’r un brechlyn yn 100% effeithiol. Felly, mae dal yn bwysig gwybod arwyddion a symptomau clefyd niwmococol, hyd yn oed os ydych chi neu’ch plentyn wedi cael eich brechu.

I gael rhagor o wybodaeth am symptomau niwmonia, sepsis a llid yr ymennydd, ewch i wefan GIG 111 Cymru:

A oes unrhyw un na ddylai gael y brechlyn?

Ychydig iawn o bobl na all gael y brechiad niwmococol. Ni ddylech chi na’ch plentyn gael y brechlyn os ydych chi wedi cael adwaith difrifol (sy’n peryglu bywyd) i: 

dos blaenorol o’r brechlyn, neu
gynhwysyn yn y brechlyn.

Siaradwch â’r person sy’n rhoi’r brechlyn i chi neu’ch plentyn os ydych chi wedi cael adwaith alergaidd difrifol i’r brechlyn neu ei gynhwysion yn y gorffennol.

A ellir rhoi’r brechlyn niwmococol ar yr un pryd â brechlynnau eraill?

Gall. Gellir rhoi’r brechlyn niwmococol ar yr un pryd â’r rhan fwyaf o frechlynnau eraill. Bydd y person sy’n rhoi’r brechlyn i chi neu’ch plentyn yn rhoi gwybod i chi pa frechlynnau y gellir eu rhoi gyda’i gilydd. 

A ddylwn i gael y brechlyn os ydw i’n sâl ar ddiwrnod yr apwyntiad?

Nid yw annwyd neu fân salwch arall yn rheswm dros ohirio eich brechlyn. 

Os oes gennych chi neu’ch plentyn dymheredd uchel (twymyn) yn uwch na 38.5C, arhoswch nes eich bod chi’n well cyn cael y brechlyn. Fodd bynnag, dylech chi geisio cael y brechlyn cyn gynted â phosibl. Os na allwch fynd i’ch apwyntiad brechu, canslwch ef a threfnwch un newydd.  

Beth os oes ofn nodwyddau arna i?

Os oes gennych chi neu’ch plentyn ofn nodwyddau, rhowch wybod i’r sawl sy’n rhoi’r brechlyn. Bydd yn eich cefnogi chi. 

Mwy o wybodaeth

Adolygwyd y dudalen hon ddiwethaf: 30ain Medi 2026