Adroddiadau

Sut mae system gynllunio Cymru’n cael effaith ar iechyd a llesiant y boblogaeth? 

Beth yw’r cysylltiad rhwng cynllunio ac iechyd a llesiant? 

Mae’r amgylchedd adeiledig a naturiol yn benderfynyddion allweddol (safle allanol, Saesneg yn unig) iechyd a llesiant. Mae cynllunio trefol iach (safle allanol, Saesneg yn unig) yn ymwneud â chynllunio ar gyfer pobl, ystyried goblygiadau penderfyniadau cynllunio ar iechyd a llesiant, a rhoi anghenion y boblogaeth leol wrth wraidd penderfyniadau. 

Bydd y ffordd yr ydym yn cynllunio datblygiadau newydd, sut mae tai a llwybrau teithio’n cael eu dylunio a’u cyflunio a pha mor hygyrch yw gwasanaethau lleol, i gyd yn dylanwadu ar ein bywydau, ein patrymau gwaith a theithio, ein mynediad at fwyd iach a’r cyfleoedd sydd gennym i fod yn egnïol yn ein bywydau bob dydd. Mae’r ffactorau hyn yn eu tro yn cysylltu â’n canlyniadau iechyd a llesiant meddyliol a chorfforol. 

Deilliodd cynllunio trefi modern yn y DU o’r angen am ddelio â phryderon iechyd y cyhoedd, gan gynnwys llygredd, glanweithdra a gorlenwi. Mae ansawdd yr amgylchedd adeiledig a naturiol yn hanfodol i’n hiechyd a’n llesiant, ac eto mae’r system gynllunio yn y DU yn aml yn cael ei beirniadu am beidio â manteisio i’r eithaf ar y cyfle i greu lleoedd iach trwy ddylunio da yn hytrach nag adeiladu cynifer o dai â phosibl. 

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae tai a datblygiadau eraill yn aml wedi cael eu cynllunio o amgylch defnyddio ceir yn hytrach na phobl, gyda chyfleusterau cymdeithasol a chymunedol cyfyngedig a diffyg amwynderau sylfaenol gan gynnwys mannau gwyrdd a chyfleoedd i blant chwarae. Mae’r ffordd y mae’r amgylchedd wedi’i gynllunio a’i adeiladu drwy gydol yr 20fed a’r 21ain ganrif wedi cyfrannu at gynnydd mewn clefydau anhrosglwyddadwy (safle allanol, Saesneg yn unig) fel cyflyrau anadlol, dementia a rhai mathau o ganser.

Pam mae cynllunio ein hamgylchedd yn dda’n bwysig, a sut mae’n effeithio ar ein hiechyd a’n llesiant? 

Yn 2024/2025, 27.3% oedd cyffredinrwydd (safle allanol) y plant 4 i 5 oed oedd dros bwysau neu’n ordew yng Nghymru. Mae nifer yr achosion o blant sydd dros bwysau neu’n ordew yn amrywio ar draws awdurdodau lleol yng Nghymru, gyda’r uchaf yn Ynys Môn (31.5%) a’r isaf ym Mro Morgannwg (22.4%). Yn 2024/2025, roedd 62% o oedolion yng Nghymru dros bwysau neu’n ordew (data (safle allanol) a hunan-adroddwyd) ac roedd gan 36% bwysau iach.  

Mae gordewdra’n gysylltiedig â nifer o gyflyrau iechyd fel clefyd y galon, clefyd yr afu, diabetes, strôc a chlefyd afu brasterog, ac mae’n costio tua £73 miliwn i’r GIG yng Nghymru bob blwyddyn. Mae anweithgarwch corfforol yn gyfrifol am un o bob chwe marwolaeth yn y DU ac amcangyfrifir ei fod yn costio £7.4 biliwn i’r DU yn flynyddol. 

Mae lle rydym yn byw yn cael effaith sylweddol ar ein hiechyd a’n llesiant: 

• Mae ein hamgylchedd yn llywio gweithgarwch corfforol a gordewdra: Mae amgylchedd adeiledig a ddylunnir yn dda yn lleihau anweithgarwch corfforol. Nodweddir amgylcheddau obesogenig gan lai o fynediad at fannau diogel a hygyrch ar gyfer gweithgarwch corfforol ac argaeledd cynyddol i opsiynau bwyd sy’n ddwys o ran calorïau. 
• Mae amgylcheddau bwyd yn dylanwadu ar ddeiet ac anghydraddoldebau: Mae amgylcheddau bwyd afiach wedi dod yn gyffredin, lle mae siopau bwyd cyflym, yn gwerthu opsiynau braster, halen a siwgr uchel, yn dominyddu, yn enwedig mewn ardaloedd difreintiedig, a lle mae cyfleoedd cyfyngedig i dyfu bwyd, gan wneud dewisiadau iach yn anoddach. 
• Mae’r amgylchedd adeiledig a naturiol yn effeithio’n ehangach ar iechyd: Mae cysylltiadau â chyflyrau anadlol (e.e. o dai gwael, llygredd aer a pheryglon amgylcheddol), iechyd meddwl (e.e. o amodau byw gwael, sŵn a straen) a marwolaethau gormodol yn ystod y gaeaf o gartrefi oer. 
• Mae newid hinsawdd a lleoliadau datblygu’n cynyddu’r risg o lifogydd ac anghydraddoldebau: Mae adeiladu mewn ardaloedd gwledig ac ar orlifdiroedd, a cholli cefn gwlad a mannau gwyrdd, yn cynyddu  ar iechyd corfforol a meddyliol pobl o ran llifogydd a’r hinsawdd. Mae hyn yn effeithio ar rai grwpiau poblogaeth yn fwy nag eraill, gan greu anghydraddoldeb o ran effaith (safle allanol). 

Beth ellir ei wneud o fewn y system gynllunio bresennol i wella iechyd y boblogaeth? 

Mae gan y system gynllunio yng Nghymru ystod o bwerau a all effeithio ar newid ar lefel leol. 

Mae Polisi Cynllunio Cymru (PCC) yn nodi polisïau cynllunio defnydd tir cenedlaethol Llywodraeth Cymru. Mae PCC yn annog awdurdodau lleol i ystyried sut y gallant ddefnyddio’r system i wella iechyd a llesiant, cyfrannu’n gadarnhaol at Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol, a chofleidio creu lleoedd. 

Bydd Rheoliadau Asesiadau o’r Effaith ar Iechyd (Cymru) 2025 yn dod i rym ym mis Ebrill 2027, gan ei gwneud yn ofynnol i gyrff cyhoeddus gynnal AEI pan fyddant yn bwriadu gwneud penderfyniad o natur strategol. 

Mae polisi a chanllawiau cynllunio cenedlaethol yn darparu’r fframwaith i awdurdodau lleol baratoi cynlluniau datblygu lleol (CDLl) yng Nghymru, sydd wedyn yn llywio penderfyniadau cynllunio. Mae canllawiau cynllunio atodol (CCA) yn cefnogi CDLl gyda manylion ynghylch polisi. Mae gan lawer o awdurdodau lleol yng Nghymru bolisïau CDLl a CCA sydd â’r nod uniongyrchol neu’n anuniongyrchol o wella iechyd a llesiant. 

Sut allai’r system gynllunio wneud mwy i ‘ymwreiddio iechyd da drwy ddyluniad’? 

Mae gan amgylchedd iach nifer o effeithiau cadarnhaol ar iechyd corfforol a meddyliol. Dylai creu amgylcheddau iach drwy gynllunio ymwneud â dull cynhwysfawr sy’n integreiddio dylunio trefol, iechyd y cyhoedd ac ymgysylltu cymunedol. 

Gall polisi cynllunio cenedlaethol fod yn glir ynghylch sut y dylid ystyried materion iechyd y cyhoedd yn y broses gynllunio leol. Mae cynlluniau lleol yn rhoi canllaw i ddatblygwyr, felly rhaid iddynt fod yn gadarn, yn seiliedig ar dystiolaeth ac yn glir ynghylch yr ystyriaethau cynllunio y mae’n rhaid eu hystyried wrth ddylunio datblygiad newydd. 

Gall cynlluniau lleol gynnwys cyfarwyddyd clir i ddatblygwyr ynghylch yr angen am ystyried iechyd a chynnwys gofynion penodol o ran darparu amgylchedd sy’n cefnogi iechyd, fel cymdogaethau y gellir cerdded ynddynt, mannau gwyrdd, seilwaith cymunedol, cartrefi o safon, a chyfleoedd teithio llesol. Gallant hefyd gynnwys gofynion i liniaru effeithiau datblygu a allai fod yn niweidiol. 

Mae galluogi mwy o gyfleoedd am weithgarwch corfforol yn hanfodol i wella iechyd a llesiant. Mae gwneud mwy o deithiau trwy ddulliau teithio llesol yn creu manteision iechyd sylweddol, yn ogystal â manteision economaidd ac amgylcheddol, a dyma’r ffordd hawsaf i’r rhan fwyaf o bobl fod yn fwy egnïol yn gorfforol yn eu bywydau bob dydd. 

Er mwyn cefnogi iechyd a llesiant plant, rhaid i ni greu amgylcheddau sy’n ffafriol i iechyd, a galluogi plant i fod yn egnïol, eu hamddiffyn rhag niwed a’u galluogi i chwarae mewn lleoliadau diogel a hygyrch. Dylid adolygu polisïau a chanllawiau cynllunio cenedlaethol i sicrhau yr adeiledir amgylcheddau sy’n llesol i blant, gan gynnwys mannau chwarae anffurfiol sy’n llawn natur yn agos at gartrefi a strydoedd diogel, gyda chysylltiadau da rhyngddynt. 

Mae angen i ganllawiau cynllunio fod yn glir ynghylch yr angen i gynlluniau lleol fabwysiadu dull gydol oes ac ystyried anghenion y boblogaeth leol; gan ystyried anghenion cenedlaethau’r dyfodol, gwahanol grwpiau oedran, pobl sydd â nodweddion gwarchodedig a grwpiau economaidd-gymdeithasol. Mae hyn yn cynnwys anghenion ein poblogaeth sy’n heneiddio’n gyflym.  

Sut i wneud ein cymunedau’n addas ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol? 

Yng Nghymru, mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 yn gosod dyletswydd ar gyrff cyhoeddus i sicrhau y bydd penderfyniadau a wneir heddiw o fudd i genedlaethau’r dyfodol. Mae hyn yn cynnwys creu amgylcheddau iach ar gyfer plant a phobl ifanc, a fydd yn ei dro o fudd i’r boblogaeth ehangach. 

Gall gwleidyddion a’r rhai sy’n llunio polisi yng Nghymru gyfrannu at y nod hwn drwy alluogi’r system gynllunio i ganolbwyntio’n gliriach ac yn gryfach ar iechyd a llesiant drwy brosesau cynllunio polisi cadarn, a pheidio â blaenoriaethu cyfeintiau adeiladu tai dros ddyluniad da.

Sut all y llywodraeth a’r rhai sy’n llunio polisi gefnogi cynllunio trefol iach? 

Amlinellodd Iechyd Cyhoeddus Cymru ddeg ffordd allweddol y gall Polisi Cynllunio Cymru (PCC) gryfhau ei ffocws ar iechyd a llesiant: 

1. Asesiadau o’r Effaith ar Iechyd (AEI): Annog Asesiadau o’r Effaith ar Iechyd ar gyfer pob prosiect datblygu mawr i werthuso eu heffeithiau posibl ar iechyd a sicrhau bod ystyriaethau iechyd yn cael eu hintegreiddio i benderfyniadau cynllunio. O fis Ebrill 2027 ymlaen, bydd angen i gyrff cyhoeddus wneud AEIau o dan Reoliadau Asesiadau o’r Effaith ar Iechyd (Cymru) 2025 wrth wneud penderfyniadau o natur strategol. 

2. Galluogi ffyrdd o fyw egnïol bob dydd: Blaenoriaethu datblygu seilwaith sy’n galluogi i gerdded a beicio fod yn ymarferol ac yn ddiogel, a chludiant cyhoeddus yn ddewis hawdd, gan leihau dibyniaeth ar geir. Rhaid gwneud mynediad at fannau gwyrdd a chyfleoedd chwarae yn haws ac yn fwy cyfartal i amrywiaeth o grwpiau poblogaeth, gan ddileu rhwystrau i gyfleoedd gweithgarwch corfforol bob dydd.  

3. Dylunio cynhwysol: Gweithredu polisi sy’n sicrhau bod dylunio cynhwysol yn cael ei ymgorffori mewn datblygiadau newydd, gan sicrhau y gall pawb elwa o’r amgylchedd naturiol ac adeiledig. Mae hyn yn cynnwys teithio llesol hygyrch a diogel, cludiant cyhoeddus, amgylcheddau sy’n ystyriol o bobl sydd â dementia a nam ar y synhwyrau, croesfannau cerddwyr diogel, llety a mannau cyhoeddus sy’n ystyriol o oedran (e.e. cynnwys mannau gorffwys a thoiledau cyhoeddus). Ymgynghori â byrddau iechyd lleol a thimau iechyd y cyhoedd yn ystod cyfnod cyn-ymgeisio datblygiadau fel y gellir ystyried anghenion o ran gwasanaethau gofal iechyd ac anghenion iechyd y boblogaeth yn y broses ddylunio. 

4. Lleoliadau cynaliadwy ar gyfer datblygiadau newydd: Gweithredu polisi i sicrhau bod datblygu newydd yn blaenoriaethu datblygiadau ar safleoedd tir llwyd a lleoliadau ger cymdogaethau presennol a rhwydweithiau cludiant cyhoeddus, gan ganiatáu i gymdogaethau y gellir cerdded ynddynt gael eu creu a’u gwella. Blaenoriaethu egwyddorion creu lleoedd ar gyfer pob datblygiad newydd a chyfyngu ar ddatblygu mewn ardaloedd sy’n agored i oblygiadau newid hinsawdd, fel risgiau llifogydd. 

5. Mannau naturiol a hamdden: Cynyddu’r ddarpariaeth o barciau, gerddi cymunedol, cyfleusterau chwarae a hamdden, a galluogi mynediad at fyd natur, yn enwedig mewn ardaloedd lle gwyddys bod anghydraddoldebau o ran mynediad. Sicrhau bod mannau gwyrdd yn cael eu dylunio trwy ddull gydol oes, er mwyn diwallu anghenion y boblogaeth. 

6. Amgylcheddau sy’n llesol i blant: Rhoi argymhellion yr Adolygiad Gweinidogol o Chwarae (safle allanol) ar waith mewn perthynas â chwarae: 

• Sicrhau bod yr hawl i chwarae wedi’i hymgorffori’n ddigonol mewn offerynnau polisi strategol a phenderfyniadau; 
• Sicrhau bod egwyddor chwarae fel mater o gyfiawnder gofodol yn cael ei chydnabod a’i deall ar draws Polisi Cynllunio Cymru; 
• Sicrhau bod barn a phrofiadau plant yn llywio’r ffyrdd y mae cymdogaethau’n cael eu cynllunio a’u rheoli. 

Mae hyn yn gweddu i egwyddorion Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol. 

7. Amgylcheddau sy’n ystyriol o oedran: Mae angen i ni gynllunio cymdogaethau sy’n galluogi ein poblogaeth sy’n heneiddio i barhau i fyw’n annibynnol yn eu cartrefi eu hunain am gyhyd ag sy’n bosibl. Mae hyn yn golygu lleoedd a mannau sy’n galluogi pobl hŷn i ymwneud â gweithgarwch corfforol, cyrchu gwasanaethau a chwrdd â phobl eraill: 

• Sicrhau bod tai’n cael eu darparu i ddiwallu anghenion pobl hŷn, o ran llety penodol i bobl hŷn, ond wrth greu ‘cartrefi gydol oes’, a’u bod yn amddiffyn eu hiechyd drwy allu gwrthsefyll eithafion tymheredd oherwydd newid hinsawdd 
• Sicrhau bod tai ar gyfer pobl hŷn wedi’u lleoli mewn mannau lle gallant gerdded, beicio neu ddefnyddio cludiant cyhoeddus i gyrraedd gwasanaethau a gweithgareddau 
• Dylunio mannau gwyrdd ac ardaloedd cymunedol i ddiwallu anghenion pobl hŷn, er enghraifft drwy ddarparu meinciau a thoiledau 
• Darparu cyfleusterau cymunedol i roi’r cyfle i gwrdd ag eraill, gan leihau’r risg o unigrwydd 
• Sicrhau bod mannau sy’n ystyriol o ddementia wedi’u cynnwys mewn datblygiadau newydd 

8. Dylai awdurdodau cynllunio lleol wrthod ceisiadau ar gyfer siopau cludfwyd poeth a bwyd cyflym:

a) o fewn pellter cerdded i ysgolion a mannau eraill lle mae plant a phobl ifanc yn ymgynnull, oni bai bod y lleoliad o fewn canol tref dynodedig; neu

b) mewn lleoliadau lle ceir tystiolaeth bod crynhoad o ddefnyddiau o’r fath yn cael effaith andwyol ar iechyd lleol, llygredd neu ymddygiad gwrthgymdeithasol

Amgylcheddau bwyd iach: Gweithredu polisïau i annog sefydlu siopau bwyd iach a chyfleoedd tyfu bwyd. Gweithredu canllawiau polisi clir mewn polisi cynllunio cenedlaethol i gyfyngu ar ddwysedd siopau cludfwyd poeth a bwyd cyflym. Er enghraifft, fel yn Fframwaith Polisi Cynllunio Cenedlaethol Lloegr (safle allanol, Saesneg yn unig): 

9. Cynnwys cymunedau: Sicrhau ymgysylltu pwrpasol â chymunedau yn y broses gynllunio i sicrhau bod datblygiadau’n diwallu eu hanghenion a’u dymuniadau o ran iechyd. Gellir cyflawni hyn drwy gryfhau’r gofyniad am ymgynghoriadau cyhoeddus a gweithgareddau cynllunio cydweithredol fel gweithdai neu baneli adolygu dyluniadau. Byddai ymgysylltu â’r gymuned yng ngham cyn-ymgeisio ceisiadau cynllunio’n arwain at ddyluniadau mwy cydweithredol a diwallu anghenion y boblogaeth. 

Crynodeb 

Mae’r amgylchedd adeiledig a naturiol yn benderfynyddion allweddol iechyd a llesiant a gallant gael effaith sylweddol ar iechyd a llesiant unigolyn. Drwy Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol a chyflwyno Rheoliadau Asesiadau o’r Effaith ar Iechyd (Cymru) 2025 mae gennym gyfle yng Nghymru i alluogi’r system gynllunio i ganolbwyntio’n gliriach ar greu amgylcheddau iechyd ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. 

Datblygwyd y nodyn esboniadol hwn ar y cyd â Liz Green, ymgynghorydd iechyd y cyhoedd/cyfarwyddwr rhaglen Asesiadau o’r Effaith ar Iechyd a Cheryl Williams, prif ymarferydd iechyd y cyhoedd, Uned Gymorth Asesu Effaith ar Iechyd Cymru (UGAEIC), Ymddiriedolaeth GIG Iechyd Cyhoeddus Cymru.