Gall buddsoddi mewn gwaith ataliol achub bywydau a chryfhau dyfodol Cymru
Cyhoeddwyd ar: 15 Hyd 2026
Mae angen gweithredu ar frys i gynyddu a diogelu buddsoddiad mewn gwaith ataliol, yn ôl adroddiad newydd gan Iechyd Cyhoeddus Cymru. Mae’n rhybuddio bod systemau iechyd yn parhau i wario rhy ychydig ar fesurau a all atal salwch, lleihau pwysau ar wasanaethau a gwella llesiant pobl.
Mae’r adroddiad, sef Dulliau o Fesur a Chynyddu Gwario a Buddsoddi mewn Atal, yn tynnu sylw at fwlch sylweddol rhwng graddfa clefydau y gellir eu hatal a chyfran y gwariant iechyd sy’n cael ei gyfeirio at waith ataliol.
Gellid osgoi tua 1.8 miliwn o farwolaethau sy’n gysylltiedig â chlefydau anhrosglwyddadwy fel clefyd y galon, canser, clefydau anadlol a diabetes bob blwyddyn yn Rhanbarth Ewropeaidd Sefydliad Iechyd y Byd.
Mae’r adroddiad yn amcangyfrif y gellid atal 60 y cant o’r marwolaethau hyn drwy leihau ffactorau risg a rhoi ymyriadau iechyd y cyhoedd effeithiol ar waith. Mae Cymru yn wynebu her debyg. Mae clefyd cardiofasgwlaidd, canser, cyflyrau anadlol a diabetes math 2 yn gyfrifol am lawer o farwolaethau cynamserol y wlad.
Ar draws gwledydd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd (OECD), dim ond 3.4 y cant o wariant iechyd a wariwyd ar ymyriadau iechyd y cyhoedd ataliol yn 2025.
Mae’r adroddiad yn dweud y gall buddsoddi mewn gwaith ataliol arwain at fuddion sylweddol. Gall helpu pobl i fyw bywydau hirach ac iachach, gwella gwydnwch systemau cyhoeddus, a chefnogi’r economi ehangach.
Mae’n nodi dulliau ymarferol a ddefnyddir yn rhyngwladol i helpu i symud cyllid tuag at waith ataliol, gan gynnwys gwaith ataliol wedi’i ddiogelu neu wedi’i glustnodi a chyllidebu traws-sector, trethi wedi’u clustnodi, buddsoddiad yn seiliedig ar ganlyniadau a chynllunio cyllidebau tymor hwy sy’n amddiffyn gwariant ar waith ataliol ar draws cylchoedd gwleidyddol.
Mae hefyd yn tynnu sylw at bwysigrwydd gweithio gyda phartneriaid fel sefydliadau dyngarol, buddsoddwyr moesegol, busnesau sy’n gyfrifol yn gymdeithasol a banciau datblygu i ategu buddsoddiad cyhoeddus.
Mae’r adroddiad yn galw am ffordd gyson o fesur gwariant ar waith ataliol, sy’n cynnwys buddsoddiad y tu allan i’r gwasanaeth iechyd mewn meysydd fel tai, addysg, trafnidiaeth a diogelwch cymdeithasol, lle gall camau gweithredu gael effaith fawr ar iechyd a llesiant.
Dywedodd yr Athro Isabel Oliver, Prif Swyddog Meddygol Cymru: “Bydd iechyd ein cenedl yn y dyfodol yn cael ei bennu nid gan faint o salwch rydyn ni’n ei drin, ond gan ba mor llwyddiannus rydyn ni’n creu’r amodau i bobl aros yn iach yn y lle cyntaf.
“Nid yw gwaith ataliol yn flaenoriaeth gystadleuol. Dyma sylfaen gwasanaethau cyhoeddus cynaliadwy, cymunedau ffyniannus a ffyniant economaidd. Mae’r adroddiad hwn yn dangos bod gwledydd sy’n gwneud buddsoddiadau hirdymor mewn gwaith ataliol yn gwella canlyniadau iechyd a’u bod yn adeiladu cymdeithasau cryfach a mwy gwydn. Rhaid i ni fod yr un mor uchelgeisiol dros Gymru.”
Dywedodd Marie Brousseau-Navarro, Dirprwy Gomisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru a Chyfarwyddwr Iechyd, “Mae’r adroddiad hwn yn darparu tystiolaeth ryngwladol amserol i gefnogi uchelgais Cymru i symud o ymateb i afiechyd tuag at ei atal.
“Mae gwaith Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol wedi tynnu sylw’n gyson at yr angen i fuddsoddi’n gynharach ac yn ddoethach ym mhob lefel o waith ataliol. Mae hyn yn cynnwys argymhellion a gwaith meincnodi i ddeall yn well sut mae adnoddau cyhoeddus yn cael eu dyrannu. Wrth i Gymru gryfhau ei dull o atal, dylai cyrff cyhoeddus ddefnyddio’r canfyddiadau hyn i helpu i gefnogi bywydau iachach, lleihau anghydraddoldebau a chreu dyfodol mwy cynaliadwy i genedlaethau’r dyfodol.
Dywedodd Dr Mariana Dyakova, Ymgynghorydd Iechyd y Cyhoedd a Phennaeth Iechyd Rhyngwladol yn Iechyd Cyhoeddus Cymru: “Nid cost yw gwaith ataliol. Mae’n un o’r buddsoddiadau mwyaf call y gall Cymru ei wneud. Gall pob punt a fuddsoddir mewn helpu pobl i aros yn iach arwain at fuddion i unigolion, cymunedau, gwasanaethau cyhoeddus a’r economi. Ar adeg o alw cynyddol ac adnoddau cyfyngedig, ni allwn fforddio parhau i drin gwaith ataliol fel peth ychwanegol dewisol.
“Mae gan Gymru gyfle unigryw i arwain y ffordd. Mae hyn yn gofyn am symud y tu hwnt i benderfyniadau a chyllid tymor byr, defnyddio adnoddau cyhoeddus yn fwy effeithiol ac ymgysylltu â phartneriaid i gynhyrchu buddsoddiadau ychwanegol sy’n galluogi bywydau iach a llewyrchus i bawb.”