Argyfwng iechyd meddwl ymhlith plant a phobl ifanc yng Nghymru
Awduron: Annette Evans, Enfys Preece
Anghydraddoldebau a gofnodwyd a chyswllt â gwasanaethau cyn argyfwng, 2016 i 2021
Negeseuon allweddol
- Gwnaethom ddilyn 626,201 o blant a phobl ifanc rhwng 11 a 24 oed a oedd wedi cofrestru gyda meddyg teulu yng Nghymru.
- Rhwng 2016 a 2021, cofnodwyd argyfwng iechyd meddwl newydd ymhlith 20,849 o bobl yn y data GIG a ddefnyddiwyd ar gyfer yr astudiaeth hon.
- Roedd y cyfraddau argyfwng a gofnodwyd yn uwch ymhlith benywod, plant a phobl ifanc sy’n byw mewn ardaloedd mwy difreintiedig, a’r rhai sy’n byw mewn ardaloedd trefol neu drefi gwledig.
- Nid oedd un llwybr penodol wedi arwain at argyfwng. Roedd rhai plant a phobl ifanc wedi cael sawl cyswllt cynharach â gwasanaethau, ond nid oedd gan eraill lawer o gyswllt a gofnodwyd diweddar.
- Gall cyswllt cynharach greu cyfleoedd i gynnig cymorth, ond nid yw cyswllt isel a gofnodwyd yn golygu nad oedd gan berson ifanc unrhyw anghenion neu nad oedd wedi derbyn unrhyw gymorth yn rhywle arall.
Rhesymeg / pam mae hyn yn bwysig
Gall iechyd meddwl a llesiant newid wrth i blant a phobl ifanc dyfu, symud ymlaen trwy addysg, ffurfio perthnasoedd a dod yn fwy annibynnol. Ni fydd y rhan fwyaf o bobl ifanc yn cael argyfwng iechyd meddwl. Fodd bynnag, pan fydd argyfwng yn digwydd, gall gael effeithiau difrifol a pharhaol ar y person ifanc, ei deulu a’r gwasanaethau sy’n ei gefnogi. Gall argyfwng arwain at gymorth brys gan wasanaeth ambiwlans, adran argyfwng, gwasanaeth cleifion allanol brys neu dderbyniad i’r ysbyty.
Mae diddordeb cynyddol mewn atal anghenion rhag cyrraedd y pwynt hwn. I wneud hynny’n dda, mae angen i ni ddeall dau fater cysylltiedig. Yn gyntaf, nid yw profiad pobl o argyfwng na’r dull o’i gofnodi yr un fath ar draws y boblogaeth. Gall amgylchiadau cymdeithasol ac economaidd, mynediad at gymorth, oedran, rhyw a ffactorau eraill ddylanwadu ar bwy sy’n cyrraedd gofal brys neu ofal argyfwng. Yn ail, nid yw plant a phobl ifanc i gyd yn dilyn yr un llwybr cyn argyfwng. Mae rhai wedi cael cyswllt dro ar ôl tro â’r gwasanaethau iechyd neu ofal, tra mai ychydig iawn o gyswllt diweddar sydd i’w weld yng nghofnodion arferol pobl eraill.
Mae edrych ar anghydraddoldebau a phwyntiau cyswllt blaenorol gyda’i gilydd yn rhoi darlun mwy cyflawn. Mae’n helpu i ddangos pa grwpiau sy’n cael eu cynrychioli’n fwyaf aml mewn argyfwng a gofnodwyd, lle gallai cyswllt cynharach greu cyfle i gynnig cymorth, a lle gallai fod angen i wasanaethau ymestyn y tu hwnt i leoliadau gofal iechyd traddodiadol. Mae hefyd yn helpu i osgoi tybiaeth syml ond gamarweiniol bod pob argyfwng yn dilyn llwybr clir neu ragweladwy.
Mae’r gwaith hwn yn cefnogi blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ac Iechyd Cyhoeddus Cymru i wella iechyd meddwl a gwneud cymorth yn haws i blant a phobl ifanc gael mynediad iddo. Mae’n cyd-fynd â blaenoriaethau ar iechyd meddwl a llesiant, hunanladdiad a hunan-niweidio a dull system gyfan, gan gynnwys ysgolion, ochr yn ochr â chymorth amserol a chydlynol trwy ddull “dim drws anghywir” a NYTH . Mae hefyd yn cefnogi blaenoriaeth strategol Iechyd Cyhoeddus Cymru i hyrwyddo iechyd meddwl gwell, yn enwedig i blant a phobl ifanc.
Gall person ifanc siarad â rhiant, athro, cwnselydd ysgol, meddyg teulu, sefydliad gwirfoddol, llinell gymorth neu wasanaeth argyfwng yn gyntaf. Bydd yr ymateb mwyaf defnyddiol yn dibynnu ar ei amgylchiadau a lefel ei hangen. Felly mae’r canfyddiadau’n ymwneud â’r system gymorth gyfan, yn hytrach nag un gwasanaeth yn unig.
Yr hyn a wnaethom
Gwnaethom gynnal astudiaeth yn seiliedig ar y boblogaeth o blant a phobl ifanc rhwng 11 a 24 oed a oedd wedi cofrestru gyda meddyg teulu yng Nghymru. Roedd yr astudiaeth yn cwmpasu’r cyfnod rhwng 2016 a 2021. Cysylltwyd cofnodion o wasanaethau gwahanol gan ddefnyddio data dienw, fel y gallai ymchwilwyr astudio cysylltiadau yn ymwneud â’r un unigolyn heb weld enwau, cyfeiriadau na gwybodaeth arall a allai ei adnabod yn uniongyrchol.
Gwnaethom nodi digwyddiadau argyfwng iechyd meddwl newydd a gofnodwyd mewn gofal brys neu ofal argyfwng y GIG yn gyntaf. Yna gwnaethom ddisgrifio pa mor aml y digwyddodd y digwyddiadau hyn a sut roedd patrymau’n amrywio yn ôl oedran a rhyw. Gwnaethom edrych ar gyfraddau syml cyn addasiadau ychwanegol ar draws gwahanol grwpiau, gan gynnwys amddifadedd, ethnigrwydd a pha un a oedd rhywun yn byw mewn ardal drefol neu wledig. Daeth y data o gofnodion ysbytai a gwasanaethau, felly ni allant ddangos pob rhan o anghydraddoldeb na phrofiad bywyd.
Nesaf, gwnaethom edrych yn ôl o ddyddiad yr argyfwng i ddeall pwyntiau cyswllt blaenorol â gwasanaethau. Roedd y rhain yn cynnwys gofal cleifion mewnol, adrannau argyfwng, gwasanaethau ambiwlans, apwyntiadau cleifion allanol a chofnodion meddygon teulu. Lle’r oedd data ar gael, gwnaethom hefyd ystyried gofal cymdeithasol, gwasanaethau camddefnyddio sylweddau a nodweddion sy’n gysylltiedig ag addysg. Ar gyfer pob person ifanc ag argyfwng newydd a gofnodwyd, gwnaethom ddewis chwech o bobl ifanc o oedran tebyg a oedd wedi cael eu dilyn am gyfnod tebyg ond nad oedd argyfwng newydd wedi’i gofnodi ar eu cyfer. Yna gwnaethom gymharu eu cysylltiadau blaenorol â gwasanaethau iechyd a gofal.
Yn olaf, aethom ati i grwpio pobl yr oedd eu cofnodion yn edrych yn debyg mewn rhai ffyrdd. Fe wnaeth hyn ein helpu i chwilio am batrymau eang cyn yr argyfwng. Roedd y rhan hon o’r gwaith yn archwiliadol, sy’n golygu y cafodd ei defnyddio i chwilio am batrymau yn hytrach na phrofi achosion. Nid yw’r grwpiau’n ddiagnosisau, yn gategorïau gwasanaeth nac yn “fathau” penodol o berson ifanc. Maent yn ffordd o grynhoi patrymau a ymddangosodd yn fwy aml gyda’i gilydd yn y data sydd ar gael.
Ynglŷn â’r data
Defnyddiodd yr astudiaeth wybodaeth ddienw a gedwir ym Manc Data SAIL (Cyswllt Diogel Gwybodaeth Ddienw). Roedd y cofnodion yn cynnwys gofal cleifion allanol brys, digwyddiadau ambiwlans, mynychu adrannau argyfwng, derbyniadau i’r ysbyty a marwolaethau. Roedd gwybodaeth gysylltiedig arall yn cynnwys data ymarfer cyffredinol, gofal cymdeithasol, gwasanaethau camddefnyddio sylweddau ac addysg lle roeddent ar gael. Cynhaliwyd yr holl ddadansoddiad mewn amgylchedd ymchwil diogel yn unol â’r cymeradwyaethau gofynnol.
Beth rydym yn ei olygu wrth “argyfwng iechyd meddwl newydd a gofnodwyd”?
Ar gyfer yr astudiaeth hon, nodwyd argyfwng iechyd meddwl pan ddefnyddiodd person ifanc wasanaeth brys neu argyfwng y GIG am reswm yn gysylltiedig ag iechyd meddwl. Roedd hyn yn cynnwys hunan-niweidio, ymddygiad hunanladdol, seicosis, anhwylderau bwyta difrifol ac anghenion iechyd meddwl difrifol eraill a gofnodwyd. Gellid ystyried gwasanaethau a ddefnyddiwyd ar yr un diwrnod neu’r diwrnod canlynol fel rhan o’r un digwyddiad.
Mae gan y gair “newydd” ystyr penodol yma. Mae’n golygu nad oedd unrhyw argyfwng iechyd meddwl wedi’i gofnodi yn y data sydd ar gael yn ystod y 12 mis blaenorol. Nid yw’n profi mai dyma oedd profiad cyntaf y person ifanc o argyfwng, ei anhawster iechyd meddwl cyntaf, na’i ymgais gyntaf i geisio cymorth. Efallai bod argyfwng cynharach wedi digwydd fwy na blwyddyn ynghynt, efallai y rhoddwyd cymorth y tu allan i’r setiau data, neu efallai na chafodd ei gofnodi mewn ffordd y gallai’r astudiaeth ei nodi.
Beth all a beth na all data arferol ei ddweud wrthym
Mae gwybodaeth a gesglir pan fydd pobl yn defnyddio gwasanaethau yn ddefnyddiol oherwydd ei bod yn ein galluogi i astudio poblogaeth fawr a chynnwys digwyddiadau sy’n anghyffredin ar lefel unigol. Gall cysylltu cofnodion ddangos cysylltiadau ar draws sawl rhan o’r GIG a gwasanaethau cyhoeddus eraill. Mae hyn yn rhoi golwg ehangach na dibynnu ar un gwasanaeth neu arolwg bach.
Fodd bynnag, cafodd y cofnodion hyn eu creu i ddarparu a rheoli gwasanaethau, nid at ddibenion ymchwil yn bennaf. Gall codio a mewnbynnu data amrywio rhwng gwasanaethau a thros amser. Efallai bod rhywfaint o wybodaeth yn anghyflawn, wedi’i gohirio neu wedi’i mewnbynnu o dan brif reswm gwahanol dros ofal. Gall problem iechyd meddwl fodoli heb iddi gael ei chofnodi yn y meysydd a ddefnyddir gan yr astudiaeth hon.
Nid yw’r astudiaeth chwaith yn cofnodi pob lleoliad lle mae plant a phobl ifanc yn derbyn cymorth. Efallai na fydd cymorth gan deulu a ffrindiau, ysgolion, gwasanaethau ieuenctid, grwpiau cymunedol, sefydliadau gwirfoddol, darparwyr preifat a rhai gwasanaethau y tu allan i Gymru yn ymddangos. Gall cysylltiadau â gwasanaethau iechyd meddwl arbenigol hefyd fod yn anghyflawn, gan gynnwys Gwasanaethau Iechyd Meddwl Plant a’r Glasoed (CAMHS) . Am y rhesymau hyn, nid yw cael ychydig iawn o gyswllt wedi’i gofnodi yn golygu nad oedd gan blentyn neu berson ifanc unrhyw anghenion, nad oedd wedi ceisio cymorth ac na dderbyniodd unrhyw gymorth.
Yr hyn a ganfuom
Faint o blant a phobl ifanc oedd ag argyfwng a gofnodwyd?
O blith 626,201 o blant a phobl ifanc yn y garfan, roedd gan 20,849 argyfwng iechyd meddwl newydd a gofnodwyd rhwng 2016 a 2021. Cynyddodd y digwyddiadau argyfwng a gofnodwyd drwy gydol llencyndod gan aros yn uchel yn ystod oedolaeth gynnar.
Mae hwn yn nifer sylweddol o blant a phobl ifanc, er bod argyfwng newydd a gofnodwyd yn anghyffredin ar draws y garfan gyfan. Mae’r patrwm yn ôl oedran yn awgrymu bod anghenion ac ymatebion gwasanaethau yn newid ar draws llencyndod ac wrth bontio i fod yn oedolyn. Nid yw’r niferoedd uwch a gofnodwyd o reidrwydd yn golygu bod pob gwahaniaeth yn adlewyrchu mater iechyd meddwl sylfaenol yn unig; gall ceisio cymorth, llwybrau atgyfeirio, mynediad a chofnodi hefyd effeithio ar bwy sy’n ymddangos yn y data.
Yn y rhan fwyaf o oedrannau, roedd cyfraddau syml a gofnodwyd cyn addasiadau ychwanegol yn uwch ymhlith benywod na gwrywod (Ffigur 1). Gall hyn adlewyrchu gwahaniaethau mewn profiadau iechyd meddwl, y ffordd y mynegir gofid, parodrwydd neu allu i geisio cymorth, cyswllt â gwasanaethau, a sut mae pryderon yn cael eu hadnabod a’u cofnodi. Mae’r astudiaeth yn disgrifio’r patrwm ond ni all benderfynu faint mae pob esboniad yn cyfrannu.
Ni chofnodwyd argyfwng yn gyfartal ar draws grwpiau
Dangosodd y canlyniadau wahaniaethau clir rhwng grwpiau, ond mae angen eu dehongli’n ofalus. Gwnaethom edrych a oedd cofnodion argyfwng yn amrywio yn ôl rhyw, amddifadedd, ethnigrwydd a pha un a oedd rhywun yn byw mewn ardal drefol neu wledig. Gwnaethom hefyd ystyried sut gallai’r ffactorau hyn weithio gyda’i gilydd. Fodd bynnag, roedd y rhan fwyaf o achosion a gofnodwyd mewn ardaloedd trefol, ac roedd gan rai grwpiau ethnig niferoedd bach yn y data. Roedd hyn yn cyfyngu ar yr hyn y gellid ei ddweud yn ddibynadwy am nodweddion cyfunol. Amddifadedd ardal oedd y mesur anghydraddoldeb mwyaf amlwg a chyson oedd ar gael, felly dyma’r prif ffocws yma. Roedd cyfraddau argyfwng a gofnodwyd yn uwch ymhlith benywod ac ymhlith plant a phobl ifanc sy’n byw mewn ardaloedd mwy difreintiedig (Tabl 1). Mae hyn yn golygu bod y ffigurau’n dangos patrymau yng nghofnodion gwasanaethau, ac nid y darlun llawn o angen ym mhob cymuned.
Wrth edrych ar draws y boblogaeth gyfan, roedd y risg amcangyfrifedig pum mlynedd o argyfwng iechyd meddwl a gofnodwyd yn gyffredinol rhwng 1% a 3%, yn dibynnu ar y cyfuniad o ffactorau a ystyriwyd. Roedd y risg yn uwch ymhlith benywod na gwrywod, ac roedd hefyd yn uwch ymhlith plant a phobl ifanc sy’n byw mewn ardaloedd mwy difreintiedig neu drefol.
Mae amddifadedd ardal yn disgrifio’r amodau ehangach yn y gymdogaeth lle mae plentyn neu berson ifanc yn byw. Nid yw’n disgrifio pob aelwyd nac unigolyn. Gall yr amodau ehangach hyn gynnwys incwm, tai, trafnidiaeth, lleoedd diogel i dreulio amser a chefnogaeth leol. Nid yw’r canfyddiadau’n dangos bod amddifadedd wedi achosi argyfwng unigol yn uniongyrchol, ond maent yn dangos bod plant a phobl ifanc mewn cymunedau mwy difreintiedig yn cael eu cynrychioli’n amlach mewn cofnodion argyfwng (Ffigur 2).
Mae amddifadedd yn golygu y gallai fod gan ardal lai o adnoddau, fel arian, tai da, trafnidiaeth, gwasanaethau neu leoedd diogel i dreulio amser. Ardaloedd trefol yw trefi a dinasoedd. Ardaloedd gwledig yw trefi, pentrefi neu ardaloedd cefn gwlad llai.
Mae angen dehongli ethnigrwydd a pha un a oedd rhywun yn byw mewn ardal drefol neu wledig yn ofalus. Roedd gan rai grwpiau nifer cymharol fach o ddigwyddiadau wedi’u cofnodi, sy’n gwneud y canlyniadau’n llai sicr. Gall gwybodaeth am ethnigrwydd sydd ar goll neu wybodaeth eang guddio gwahaniaethau pwysig hefyd. Felly, dylai’r canlyniadau ddisgrifio patrymau eang ac osgoi cyflwyno grwpiau bach fel pe bai modd eu rhestru’n fanwl gywir.
| Nodwedd | Gydag argyfwng a gofnodwyd (N) | Gydag argyfwng a gofnodwyd (%) | Heb argyfwng a gofnodwyd (N) | Heb argyfwng a gofnodwyd (%) | Cyfanswm (N) | Cyfanswm (%) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Rhyw | ||||||
| Gwrywod | 8,639 | 41.4% | 308,447 | 51.0% | 317,086 | 50.6% |
| Benywod | 12,210 | 58.6% | 296,908 | 49.0% | 309,118 | 49.4% |
| MALIC | ||||||
| 1 – mwytaf difreintiedig | 6,225 | 29.9% | 131,986 | 21.8% | 138,211 | 22.9% |
| 2 | 4,883 | 23.4% | 113,993 | 18.8% | 118,876 | 19.7% |
| 3 | 3,812 | 18.3% | 130,271 | 21.5% | 134,083 | 22.2% |
| 4 | 3,101 | 14.9% | 102,976 | 17.0% | 106,077 | 17.5% |
| 5 – lleiaf difreintiedig | 2,797 | 13.4% | 126,129 | 20.8% | 128,926 | 21.3% |
| Natur wledig | ||||||
| Trefol | 15,599 | 74.8% | 454,110 | 75.0% | 469,709 | 75.0% |
| Tref wledig | 3,511 | 16.8% | 87,912 | 14.5% | 91,423 | 14.6% |
| Pentref gwledig | 1,739 | 8.3% | 63,330 | 10.5% | 65,069 | 10.4% |
| Ethnigrwydd | ||||||
| Gwyn | 19,661 | 94.3% | 530,010 | 87.5% | 549,671 | 87.8% |
| Asiaidd | 180 | 0.9% | 19,788 | 3.3% | 19,968 | 3.2% |
| Cymysg | 286 | 1.4% | 11,686 | 1.9% | 11,972 | 1.9% |
| Arall | 410 | 2.0% | 22,897 | 3.8% | 23,307 | 3.7% |
| Ar goll | 312 | 1.5% | 20,971 | 3.5% | 21,283 | 3.4% |
Beth ddigwyddodd yn ystod yr argyfwng a gofnodwyd?
Roedd y digwyddiadau argyfwng a gofnodwyd yn ymwneud â gofal brys neu ofal argyfwng y GIG. Derbyniodd rhai plant a phobl ifanc ofal drwy un gwasanaeth, tra bod eraill wedi dod i gysylltiad â mwy nag un gwasanaeth. Roedd y gwasanaethau’n cynnwys ambiwlans, adran argyfwng, gofal cleifion allanol brys, asesiad neu driniaeth seiciatrig cleifion allanol, ac arosiadau cleifion mewnol a barodd fwy nag un diwrnod (Ffigur 3). Mae gwahanu gofal achosion cleifion allanol oddi wrth arosiadau cleifion mewnol hirach yn helpu i wahaniaethu rhwng asesiad neu driniaeth seiciatrig byr a derbyniadau i’r ysbyty sy’n para mwy nag un diwrnod.
Roedd tua phedwar o bob pump o ddigwyddiadau argyfwng a gofnodwyd yn cynnwys un gwasanaeth GIG, tra bod y gweddill yn cynnwys dau neu fwy. Nid yw hyn yn dangos a oedd y gofal yn amserol neu’n briodol, ond mae’n tynnu sylw at yr angen am gyfathrebu clir pan fydd person ifanc yn symud rhwng gwasanaethau.
Derbyniwyd rhai plant a phobl ifanc i’r ysbyty ar gyfer asesiad neu driniaeth seiciatrig fel cleifion allanol, tra bod eraill wedi aros yn yr ysbyty am fwy nag un diwrnod. Ar gyfer rhai derbyniadau i’r ysbyty, cofnodwyd iechyd meddwl fel y prif reswm dros ofal. Mewn achosion eraill, cofnodwyd argyfwng iechyd meddwl ochr yn ochr â phrif reswm arall dros dderbyn i’r ysbyty. Mae hyn yn tynnu sylw at bwysigrwydd cymorth iechyd meddwl ar draws ysbytai cyffredinol yn ogystal â lleoliadau arbenigol.
Beth ddigwyddodd cyn yr argyfwng?
Roedd rhai plant a phobl ifanc wedi bod wedi cyswllt â gwasanaethau iechyd ychydig cyn yr argyfwng. Roedd gan fwy na 15% gyswllt â gwasanaeth iechyd nad oedd yn argyfwng yn yr wythnos flaenorol ac roedd gan fwy nag 20% gyswllt yn y mis blaenorol. Yn y flwyddyn flaenorol, roedd bron i hanner wedi mynychu adran argyfwng, o’i gymharu â thua un o bob pump o blant a phobl ifanc tebyg heb argyfwng a gofnodwyd. Roedd cyswllt hefyd yn uwch ar draws lleoliadau gofal iechyd eraill.
Mae amseriad a lleoliad y cyswllt yn bwysig. Gall cyswllt yn y dyddiau neu’r wythnosau cyn argyfwng gynnig cyfle i sylwi ar newid, gofyn am lesiant meddwl, rhannu gwybodaeth am gymorth neu drefnu apwyntiad arall. Gall cyswllt dros gyfnod hirach ddangos patrwm ehangach o anghenion iechyd neu ddefnydd dro ar ôl tro o wasanaethau. Fodd bynnag, nid yw data arferol yn dweud wrthym a drafodwyd iechyd meddwl, a oedd staff yn gwybod bod argyfwng yn datblygu, neu a allai camau gweithredu gwahanol fod wedi’i atal.
Roedd cyswllt gyda’r adran argyfwng yn nodwedd amlwg iawn. Roedd bron i 50% o blant a phobl ifanc ag argyfwng newydd a gofnodwyd wedi mynychu adran argyfwng yn ystod y flwyddyn flaenorol, o’i gymharu â thua 20% o blant a phobl ifanc cyfatebol heb argyfwng a gofnodwyd. Roedd mynychu adran argyfwng dro ar ôl tro hefyd yn fwy cyffredin cyn digwyddiad argyfwng. Ni chofnodwyd y cysylltiadau hyn fel digwyddiadau argyfwng iechyd meddwl. Efallai nad oedd rhai o’r cysylltiadau hyn yn gysylltiedig ag iechyd meddwl, ond maent yn nodi grŵp sydd eisoes yn weladwy i’r gwasanaeth gofal brys.
Roedd gan leiafrif o’r rhain hanes iechyd meddwl a gofnodwyd gan feddyg teulu (Ffigur 4). Yn y flwyddyn cyn yr argyfwng, roedd gan tua 10% gofnod meddyg teulu yn ymwneud â gorbryder ac roedd gan tua 25% gofnod yn ymwneud ag iselder, gan gynnwys diagnosisau, symptomau neu bresgripsiynau perthnasol. Roedd y ffigurau hyn yn uwch nag ymhlith plant a phobl ifanc cyfatebol heb argyfwng a gofnodwyd, ond maent hefyd yn dangos na fyddai cofnodion iechyd meddwl meddygon teulu ar eu pen eu hunain yn nodi pawb a ymddangosodd yn ddiweddarach mewn data argyfwng.
Roedd gan blant a phobl ifanc ag argyfwng a gofnodwyd lefelau uwch o rai arwyddion ehangach o fod yn agored i niwed hefyd. O’i gymharu â phlant a phobl ifanc cyfatebol heb argyfwng a gofnodwyd, roedd gan gyfrannau mwy gysylltiad â gwasanaethau cymdeithasol neu wasanaethau camddefnyddio sylweddau, roeddent wedi’u cofnodi fel unigolion niwroamrywiol, roeddent yn gymwys i gael prydau ysgol am ddim neu roedd ganddynt anghenion addysgol arbennig. Roedd rhywfaint o wybodaeth ar goll o’r data addysg, ac ni ddylid trin y nodweddion hyn fel achosion argyfwng. Maent yn tynnu sylw yn hytrach at bwysigrwydd ystyried iechyd meddwl ochr yn ochr ag amgylchiadau ehangach bywydau plant a phobl ifanc.
Nid oedd un llwybr penodol
Nododd y dadansoddiad saith patrwm eang ymhlith y 20,849 o blant a phobl ifanc ag argyfwng a gofnodwyd (Ffigur 5 a Thabl 2). Roedd gan y ddau grŵp mwyaf, sy’n cyfrif am bron i ddwy ran o dair o’r holl achosion, lai o gyswllt â’r gwasanaeth iechyd a gofnodwyd ymlaen llaw. Roedd tua un o bob pump mewn grwpiau â mwy o gyswllt â gwasanaeth argyfwng neu ofal cleifion mewnol. Roedd gan grwpiau llai fwy o gyswllt â gofal cymdeithasol neu gamddefnyddio sylweddau, bylchau yng nghofnodion meddygon teulu, neu gyswllt iechyd meddwl blaenorol a gofnodwyd gan feddyg teulu.
Roedd y ddau grŵp mwyaf yn cyfrif am 64% o’r achosion argyfwng a gofnodwyd. Roedd cyswllt y ddau grŵp hyn â’r gwasanaethau argyfwng yn gymharol is, ond cafodd un grŵp ei drin yn amlach trwy adrannau argyfwng yn ystod y digwyddiad argyfwng a’r llall trwy ofal cleifion mewnol. Nid yw eu cyswllt cofnodedig is yn golygu nad oedd gan y plant a’r bobl ifanc unrhyw anawsterau blaenorol. Mae’n golygu bod y gwasanaethau cysylltiedig sydd wedi’u cynnwys yn yr astudiaeth yn cynnwys llai o bwyntiau cyswllt diweddar.
Roedd gan grwpiau eraill arwyddion mwy amlwg o gyswllt neu gymhlethdod. Roedd gan rai ddefnydd uwch o adrannau argyfwng neu gleifion mewnol cyn yr argyfwng. Roedd gan rai fwy o gyswllt â gofal cymdeithasol neu wasanaethau camddefnyddio sylweddau. Roedd gan un grŵp lai o barhad yng nghofnodion y meddyg teulu, a dangosodd un arall fwy o gyswllt iechyd meddwl blaenorol a gofnodwyd gan feddyg teulu. Roedd y grwpiau lleiaf yn dal i gynnwys cannoedd o bobl ifanc, ond dylid trin eu patrymau fel awgrymiadau ar gyfer ymchwiliad pellach yn hytrach na chategorïau gwasanaeth manwl gywir.
Gyda’i gilydd, mae’r llwybrau’n dangos pam na all atal ddibynnu ar un sbardun neu set ddata. Byddai system sy’n canolbwyntio ar ddefnyddwyr gwasanaeth mynych yn unig yn colli llawer o blant a phobl ifanc sydd heb lawer o gyswllt wedi’i gofnodi. Byddai system sy’n canolbwyntio ar y tro cyntaf y byddant yn defnyddio gwasanaethau yn unig yn colli cyfleoedd ymhlith y rhai sydd eisoes yn mynychu adrannau argyfwng, cleifion mewnol, cleifion allanol neu wasanaethau eraill. Mae gwahanol lwybrau yn gofyn am wahanol ffyrdd o adnabod angen a chynnig cefnogaeth. Mae’r proffiliau hyn yn disgrifio patrymau eang yn y data yn hytrach na mathau penodol o blant a phobl ifanc. Grŵp o bobl y mae eu cofnodion yn edrych yn debyg mewn rhai ffyrdd yw proffil.
| Clwstwr | N (%) | Label Cymraeg clir awgrymedig | Disgrifiad |
|---|---|---|---|
| 1 | 7,397 (35%) | Cyswllt isel wedi’i gofnodi cyn yr argyfwng | Y grŵp mwyaf. Cyswllt cyfyngedig â gwasanaethau iechyd cyn yr argyfwng. Bydd yr argyfwng yn dod i’r amlwg fel arfer yn yr Adrannau Argyfwng. Mwy o bobl ifanc. |
| 2 | 6,147 (29%) | Cyswllt cynharach, defnydd isel diweddar o’r gwasanaethau brys | Rhywfaint o hanes cynharach fel cleifion mewnol neu ofal sylfaenol, ond defnydd cyfyngedig diweddar o’r gwasanaethau argyfwng cyn yr argyfwng. Roedd argyfwng yn golygu gofal cleifion mewnol yn amlach. |
| 3 | 3,106 (15%) | Cyswllt uchel â gwasanaethau argyfwng a gofal cleifion mewnol | Defnydd uchel o wasanaethau argyfwng a chleifion mewnol cyn yr argyfwng. Yn aml, roedd argyfwng yn gofyn am driniaeth cleifion mewnol. |
| 4 | 1,404 (7%) | Pobl ifanc hŷn gyda llai o gofnodion iechyd meddwl meddyg teulu | Proffil oedran hŷn, llai o gyswllt iechyd meddwl gofal sylfaenol, llawer ohonynt y tu allan i gofnodion ysgolion Cymru. Mwy o ofal argyfwng cleifion mewnol. |
| 5 | 1,235 (6%) | Gofal cymdeithasol, camddefnyddio sylweddau ac amddifadedd | Mwy o gyfranogiad gan y gwasanaethau cymdeithasol, defnydd o wasanaethau camddefnyddio sylweddau, mwy o amddifadedd, oedran iau, argyfwng yn aml yn cael ei reoli drwy wasanaethau cleifion allanol. |
| 6 | 981 (5%) | Camddefnyddio sylweddau, gofal cymdeithasol a bylchau yng nghofnodion meddygon teulu | Mwy o gamddefnyddio sylweddau a chyfranogiad y gwasanaethau cymdeithasol, llai o ddilyniant yng nghofnodion meddygon teulu, argyfwng yn fwy tebygol o olygu bod ambiwlans wedi’i alw. |
| 7 | 579 (3%) | Cofnodion iechyd meddwl meddygon teulu cynharach a diweddar | Mwy o hanes iechyd meddwl diweddar ac yn ystod plentyndod dan ofal meddyg teulu, proffil oedran iau, mwy o amddifadedd, argyfwng yn aml yn cael ei reoli drwy wasanaethau cleifion allanol. |
Pam mae hyn yn bwysig?
Mae’r canfyddiadau’n dangos y cafodd argyfwng ei gofnodi’n anghyfartal a bod plant a phobl ifanc wedi cyrraedd gofal brys neu ofal argyfwng trwy wahanol lwybrau. Mae’r cyfraddau uwch mewn cymunedau mwy difreintiedig yn bwysig oherwydd dylai gwasanaethau fod ar gael yn ôl yr angen ac ni ddylent greu rhwystrau ychwanegol i’r rhai sydd eisoes yn wynebu pwysau cymdeithasol neu economaidd. Gall anghydraddoldeb godi cyn, yn ystod, ac ar ôl argyfwng oherwydd gwahaniaethau wrth ddod i gysylltiad ag adfyd, mynediad at gymorth, cydnabod angen, argaeledd gwasanaethau a dilyniant.
Mae pwyntiau cyswllt cynharach yn bwysig oherwydd eu bod yn dangos lle mae plant a phobl ifanc eisoes yn weladwy i wasanaethau (Ffigur 6). Nid yw pob cyswllt yn gyfle a gollwyd o reidrwydd: efallai nad oedd gan staff unrhyw reswm i amau bod argyfwng ar fin digwydd, ac efallai bod y cyswllt wedi ymwneud â phroblem anghysylltiedig. Serch hynny, gall patrymau cyswllt ailadroddus neu batrymau sy’n newid gynorthwyo ymholiadau sensitif, rhannu gwybodaeth yn well a dilyniant amserol pan fydd rhybuddion i’w gweld.
Mae’r llwybrau cyswllt is yr un mor bwysig. Maent yn awgrymu na all cofnodion y GIG ar eu pen eu hunain ddarparu system rhybuddio cynnar gyflawn. Mae atal hefyd yn dibynnu ar gymorth mewn ysgolion, teuluoedd, cymunedau, gwasanaethau ieuenctid a sefydliadau gwirfoddol, ochr yn ochr â llwybrau clir i ofal iechyd pan fo angen cymorth clinigol. Ni ddylai fod yn rhaid i bobl ifanc ddeall system wasanaethau gymhleth cyn y gallant ofyn am gymorth.
Ni all yr astudiaeth ddweud wrthym beth oedd ei angen ar berson ifanc unigol, a oedd yr ymateb a gafodd yn briodol, neu a ellid bod wedi atal argyfwng. Ei gwerth yw dangos y darlun ehangach ar draws y boblogaeth. Mae’n dangos anghydraddoldebau eang, yn nodi lleoliadau lle digwyddodd cyswllt yn aml, ac yn tynnu sylw at yr angen am fwy nag un llwybr at gymorth cynharach.
Goblygiadau ar gyfer polisi ac ymarfer
Mae’r canfyddiadau’n cefnogi gweithredu ar draws y system ehangach yn hytrach nag un ymyrraeth newydd. Dylid datblygu blaenoriaethau gyda phobl ifanc, teuluoedd, ymarferwyr a chymunedau, a dylid eu profi i sicrhau eu bod yn gwella mynediad heb ehangu anghydraddoldebau.
- Ei gwneud yn haws i bobl ifanc a theuluoedd wybod pryd mae angen cymorth a ble i ddod o hyd iddo.
- Gwella mynediad at gymorth cynnar mewn gofal sylfaenol, ysgolion, gwasanaethau cymunedol a sefydliadau gwirfoddol, nid yn unig gwasanaethau iechyd meddwl arbenigol.
- Blaenoriaethu mynediad teg a dilyniant mewn cymunedau mwy difreintiedig, lle’r oedd y cyfraddau argyfwng a gofnodwyd yn uwch.
- Defnyddio cysylltiadau adrannau brys, y gwasanaethau ambiwlans, cleifion mewnol ac allanol fel cyfleoedd ar gyfer ymholiadau sensitif, cyfeirio a dilyniant.
- Cryfhau cyfathrebu rhwng gofal sylfaenol, gofal argyfwng, cymorth cymunedol a gwasanaethau arbenigol.
- Cynllunio gwasanaethau gyda phobl ifanc, gan gynnwys y rhai sydd ag anghenion cymhleth neu ddilyniant cyfyngedig yn eu cofnodion.
- Dehongli canfyddiadau ethnigrwydd a natur wledig yn ofalus a gwella cyflawnrwydd data fel y gellir asesu anghydraddoldebau yn fwy dibynadwy.
Gwneud mynediad yn ddealladwy ac yn syml
Mae angen gwybodaeth glir ar bobl ifanc a theuluoedd ynghylch pa gymorth sydd ar gael, pryd i geisio cymorth brys a beth i’w ddisgwyl ar ôl cysylltu. Dylai llwybrau fod yn hawdd eu canfod ar draws ardaloedd lleol ac ni ddylent ddibynnu ar wybod pa wasanaeth sy’n gyfrifol am broblem benodol. Dylai gwybodaeth fod yn hygyrch i bobl ifanc ag anghenion cyfathrebu gwahanol a dylai fod ar gael drwy’r lleoedd maent eisoes yn eu defnyddio.
Gweithredu ar anghydraddoldeb
Dylai’r cyfraddau uwch a gofnodwyd mewn cymunedau difreintiedig gael eu hadlewyrchu mewn gwaith cynllunio, allgymorth a gwerthuso. Gall hyn gynnwys ystyried trafnidiaeth, hyblygrwydd apwyntiadau, allgáu digidol, lleoliad gwasanaethau a gallu teuluoedd i ymwneud â sawl asiantaeth. Dylai monitro nid yn unig edrych ar y defnydd cyffredinol, ond hefyd ar bwy sy’n cyrraedd cymorth, pwy sy’n aros, pwy sy’n datgysylltu a phwy sy’n dychwelyd mewn argyfwng.
Defnyddio pwyntiau cyswllt yn ofalus
Mae adrannau argyfwng, gwasanaethau ambiwlans, wardiau cleifion mewnol, clinigau cleifion allanol a meddygfeydd teulu i gyd yn gweld pobl ifanc a allai ymddangos yn ddiweddarach mewn cofnodion argyfwng. Gallai dulliau cymesur gynnwys cwestiynau sensitif lle mae pryderon yn codi, cyfeirio clir, cynllunio diogelwch, cyfathrebu â thîm gofal arferol y person ifanc a dilyniant dibynadwy. Rhaid i unrhyw ddull barchu preifatrwydd, caniatâd, barn glinigol, a’r ffaith na fydd llawer o gysylltiadau’n ymwneud ag iechyd meddwl.
Cysylltu gwasanaethau heb wneud i gymorth deimlo’n glinigol
Mae angen cysylltiadau gwell rhwng gofal sylfaenol, ysgolion, cymorth cymunedol a gwirfoddol, gofal argyfwng, a gwasanaethau iechyd meddwl arbenigol. Ni ddylai gweithio cyd-gysylltiedig olygu bod pob anhawster yn cael ei drin fel problem feddygol neu ei gyfeirio at ofal arbenigol. Dylai olygu bod pobl ifanc yn derbyn ymateb sy’n addas i’w hanghenion, nad yw gwybodaeth bwysig yn cael ei cholli rhwng gwasanaethau, a bod cyfrifoldeb am ddilyniant yn glir.
Gwella’r dystiolaeth
Byddai gwybodaeth well a mwy cyflawn am ethnigrwydd, ardaloedd trefol a gwledig, a chyswllt â gwasanaethau yn ei gwneud hi’n haws deall anghydraddoldebau. Dylai gwaith yn y dyfodol gynnwys profiadau pobl ifanc, oherwydd ni all cofnodion ddangos a oedd cymorth yn teimlo’n amserol, yn briodol neu’n hawdd ei gael. Dylai hefyd archwilio cysylltiadau ag ysgolion, cwnsela, gwasanaethau cymunedol a gwirfoddol lle mae data a threfniadau llywodraethu addas yn bodoli.
Os oes angen help arnoch chi nawr:
Mae’r adroddiad hwn yn disgrifio canfyddiadau ymchwil ac nid yw’n darparu cyngor meddygol unigol.
Os oes angen cymorth iechyd meddwl brys arnoch chi neu ar gyfer rhywun arall, ffoniwch GIG 111 Cymru a dewiswch opsiwn 2 . Mae’r gwasanaeth yn rhad ac am ddim, ar gael 24 awr y dydd, saith diwrnod yr wythnos, ac mae ar agor i bobl o bob oed. Croesewir galwadau yn Gymraeg. Mae rhagor o wybodaeth ar gael gan GIG 111 Pwyso 2 .
Mae cymorth ar-lein hefyd ar gael trwy SilverCloud, rhaglen therapiwtig a seico-addysg gyfrinachol ar y rhyngrwyd.
Os yw rhywun mewn perygl ar unwaith neu mae angen cymorth meddygol argyfwng arno, ffoniwch 999 neu ewch i’r adran argyfwng agosaf.
Os oes gennych chi rif cyswllt argyfwng neu gynllun gofal eisoes, dilynwch y cyfarwyddiadau yn y cynllun hwnnw.
Ysgrifennwyd gan
Ysgrifennwyd yr adroddiad hwn gan Annette Evans ac Enfys Preece, gyda chefnogaeth gan gydweithwyr yn Iechyd Cyhoeddus Cymru.
Diolchwn i Annette ac Enfys, yr awduron, am eu mewnwelediad, a’u cyfraniad at y gwaith hwn. Diolchwn hefyd i Emily van de Venter am ei mewnwelediadau gwerthfawr, ac i gydweithwyr o Berfformiad a Gwella GIG Cymru am eu mewnbwn defnyddiol.