Adroddiadau

Anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol ymhlith pobl ifanc yng Nghymru 

Rhesymeg – pam mae hyn yn bwysig?

Mae cefnogi iechyd meddwl a llesiant plant a phobl ifanc yn flaenoriaeth strategol yng Nghymru. Caiff hyn ei adlewyrchu mewn ymrwymiadau cenedlaethol i ddull system gyfan, atal, ymyrraeth gynnar a gwell mynediad at gymorth, gan gynnwys y Strategaeth Iechyd Meddwl a Llesiant Meddyliol, Fframwaith NEST/NYTH a’r Dull Ysgol Gyfan ar gyfer Llesiant Emosiynol a Meddyliol. Mae asesiad o anghenion iechyd Iechyd Cyhoeddus Cymru 2026 yn disgrifio anawsterau emosiynol cynyddol ymhlith plant a phobl ifanc ac yn tynnu sylw at yr ystod gymhleth o ffactorau unigol, cymdeithasol ac amgylcheddol ehangach a all lunio iechyd meddwl a llesiant meddyliol. Mae’n galw am gamau cydlynol ar draws iechyd, addysg a gwasanaethau cyhoeddus ehangach. 

Defnyddir y termau ‘iechyd meddwl’ a ‘llesiant meddyliol’ yn gyfnewidiol yn aml, ond maent yn disgrifio agweddau cysylltiedig ac ar wahân ar fywydau pobl ifanc (gweler Ffigur 1). Mae bod yn glir ynglŷn â’r berthynas rhwng anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol, a sut mae’r ddau yn bresennol ymhlith plant a phobl ifanc yng Nghymru, yn bwysig oherwydd ei fod yn llywio sut mae angen yn cael ei nodi, sut mae cymorth yn cael ei gynnig, a sut mae cynnydd yn cael ei fonitro (Sefydliad Iechyd y Byd, 2021). 

Mae’r gwaith hwn yn dwyn ynghyd ddata arolwg ysgolion cenedlaethol a dadansoddiadau cofnodion iechyd arferol cysylltiedig i archwilio sut mae anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol yn gysylltiedig, pa ffactorau sy’n gysylltiedig â’r ddau, ac a yw rhai pobl ifanc ag angen seicogymdeithasol uchel yn llai gweladwy yn nata arferol y GIG. 

Gall deall ble mae anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol yn gorgyffwrdd, a ble nad ydynt, helpu ysgolion, teuluoedd, gwasanaethau a llunwyr polisi i ymateb yn fwy effeithiol. 

Gall y canfyddiadau lywio gwaith ataliol, adnabod cynnar, cymorth mewn ysgolion, cynllunio gwasanaethau a phenderfyniadau polisi ar gyfer plant a phobl ifanc yng Nghymru. 

Beth wnaethon ni? 

Roedd y gwaith hwn yn mynd i’r afael â thri chwestiwn: 

• Sut mae anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol yn gysylltiedig ymhlith pobl ifanc yng Nghymru? 
• Pa ffactorau cymdeithasol, emosiynol ac ymddygiadol sy’n gysylltiedig ag anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol? 
• Ymhlith pobl ifanc ag angen seicogymdeithasol uchel, sawl un ohonynt sydd ddim yn weladwy yn nata gwasanaeth arferol y GIG, a pha ffactorau sy’n gysylltiedig â’r angen posibl hwn sydd heb ei ddiwallu? 

I ateb y cwestiynau hyn, fe wnaethom ddefnyddio data cenedlaethol o Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion. Ar gyfer y dadansoddiad data cysylltiol, fe wnaethom gysylltu ymatebion arolwg y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion â chofnodion arferol dienw’r GIG y gellir cael mynediad atynt yn ddiogel drwy Amgylchedd Ymchwil Dibynadwy SAIL. 

Cysyniadau allweddol 

Mae’r diagram isod yn dangos y ffordd y mae pobl yn aml yn meddwl am y berthynas rhwng anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol: fel dau ddimensiwn ar wahân ond cysylltiedig. Weithiau disgrifir hyn fel dull deuol-gontinwwm. Mae rhai pobl yn ystyried anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol fel pennau cyferbyniol un continwwm, tra bod eraill, gan gynnwys Sefydliad Iechyd y Byd, yn diffinio llesiant yn ehangach. Mae ymchwil yn awgrymu eu bod ar wahân ond yn gysylltiedig, a bod y ddau yn bwysig ar gyfer deall bywydau pobl ifanc. 

Mae iechyd meddyliol ac emosiynol pobl ifanc yn cael ei lywio gan ryngweithio dylanwadau cymdeithasol, seicolegol a biolegol. Felly, dylai cymorth gyfuno gweithredu ar benderfynyddion ehangach a ffactorau amddiffynnol, cymorth perthynol cynnar ac yn yr ysgol, a mynediad prydlon at ofal clinigol priodol pan fo angen. 

• Mae anawsterau iechyd meddwl yn cynnwys heriau fel pryder, hwyliau isel, problemau ymddygiad, problemau canolbwyntio neu orfywiogrwydd, ac anawsterau yn ymwneud â chyfoedion. Yn y gwaith hwn, mae’r anawsterau hyn yn cael eu mesur gan ddefnyddio’r Holiadur Cryfderau ac Anawsterau, sy’n cofnodi anawsterau emosiynol, ymddygiadol, sylw/gorfywiogrwydd ac anawsterau sy’n gysylltiedig â chyfoedion yn hytrach na diagnosisau clinigol. 
• Mae llesiant meddyliol yn ymwneud â theimlo’n gysylltiedig, yn werthfawr, yn obeithiol, ac yn gallu ymdopi â phwysau o ddydd i ddydd. 

Deall iechyd meddwl a llesiant pobl ifanc yng Nghymru 

Mae pobl ifanc yng Nghymru yn wynebu amrywiaeth o bwysau a all effeithio ar eu hiechyd meddwl a’u llesiant. Mae deall ble mae’r rhain yn gorgyffwrdd (a ble nad ydynt) yn helpu ysgolion, teuluoedd, gwasanaethau a llunwyr polisi i ymateb yn fwy effeithiol. 

Gall person ifanc brofi anawsterau iechyd meddwl tra’i fod yn dal â llesiant cadarnhaol trwy, er enghraifft, gyfeillgarwch cryf neu hyder yn yr ysgol. I’r gwrthwyneb, gall rhywun heb gyflwr y gellir ei ddiagnosio deimlo’n unig, dan straen neu’n isel o ran llesiant o hyd. Gan fod y cysyniadau hyn yn aml yn cael eu cyfuno, gall ysgolion, teuluoedd a gwasanaethau ei chael hi’n anodd gweld y darlun llawn ac ymateb yn briodol. Gall cefnogi llesiant drwy berthnasoedd cryfach, cwsg gwell a mwy o ymdeimlad o berthyn hefyd helpu i leihau’r risg neu effaith anawsterau iechyd meddwl. 

Ynglŷn â’r data a ddefnyddiwyd yn y gwaith hwn 

Mae’r canfyddiadau ar y dudalen hon yn seiliedig ar ddata o Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion. Mae’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion yn rhaglen genedlaethol sy’n cefnogi bron pob ysgol uwchradd a gynhelir yng Nghymru i gymryd rhan mewn arolwg rheolaidd, dienw o iechyd a llesiant disgyblion. 

Mae’r arolwg yn cael ei gwblhau gan ddisgyblion 11–16 oed (Blynyddoedd 7 i 11) yn ystod y diwrnod ysgol. Mae disgyblion yn cwblhau’r holiadur yn breifat ar-lein, gan ddewis ymateb yn Gymraeg neu’n Saesneg. Mae’r arolwg yn gofyn am lawer o agweddau ar fywydau pobl ifanc, gan gynnwys llesiant meddyliol, anawsterau emosiynol ac ymddygiadol, cwsg, cyfeillgarwch, bwlio, profiadau ysgol ac ymddygiadau iechyd. 

Gan fod y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion yn cyrraedd grŵp mor fawr ac amrywiol o ddisgyblion ledled Cymru, mae’n darparu darlun cadarn o batrymau lefel y boblogaeth o ran iechyd meddwl a llesiant pobl ifanc. Fe’i cynlluniwyd i helpu i ddeall tueddiadau ac anghydraddoldebau ledled Cymru, yn hytrach nag i wneud diagnosis neu asesu disgyblion unigol. 

Yn arolwg 2019/20, cymerodd tua 119,000 o ddisgyblion o 198 o ysgolion uwchradd ran (tua 77% o ysgolion cymwys). 
Yn arolwg 2021/22, cymerodd tua 123,000 o ddisgyblion o 202 o ysgolion ran (tua 75% o’r ysgolion cymwys). 

Er mwyn deall y gwahaniaethau rhwng yr hyn y mae pobl ifanc yn ei adrodd am eu hiechyd meddwl a’u llesiant a’u cyswllt wedi’i gofnodi â gwasanaethau iechyd, fe wnaethom ddefnyddio amgylchedd ymchwil sy’n diogelu preifatrwydd i gysylltu ymatebion arolwg â chofnodion iechyd dienw’r GIG. Dim ond ar gyfer disgyblion a gydsyniodd i gysylltu â chofnodion y GIG yr oedd hyn yn bosibl. Nid oes unrhyw wybodaeth adnabyddadwy ar gael i Iechyd Cyhoeddus Cymru; adroddir y canlyniadau ar ffurf crynodeb er mwyn archwilio’r gwahaniaethau rhwng grwpiau poblogaeth. 

Deall y berthynas rhwng anawsterau iechyd meddwl a llesiant 

Mae anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol yn gysylltiedig, ond nid yr un peth (Suldo a Shaffer, 2008; Westerhof a Keyes, 2010). Gall person ifanc brofi anawsterau tra’i fod yn dal i gael rhywfaint o lesiant cadarnhaol, neu gael llesiant isel heb anawsterau cynyddol. Archwiliwyd y berthynas hon ymhlith pobl ifanc yng Nghymru gan ddefnyddio data arolwg ysgolion cenedlaethol ar lefel y boblogaeth i benderfynu a yw mesur y ddau yn rhoi darlun mwy cyflawn o anghenion y boblogaeth. 

Beth ddaethon ni o hyd iddo? 

Yr hyn yr oeddem am ei ddarganfod

Fe wnaethon ni brofi a yw llesiant yn gwaethygu mewn patrwm dos-ymateb cyson wrth i anawsterau iechyd meddwl gynyddu, ac a yw hyn yn amrywio yn ôl math o anhawster (problemau emosiynol, ymddygiadol, sylw/gorfywiogrwydd, a gyda chyfoedion).

Data a mesurau

Defnyddiwyd data arolwg y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion gan dros 190,000 o bobl ifanc 11–16 oed yng Nghymru. Cwblhaodd y cyfranogwyr yr Holiadur Cryfderau ac Anawsterau (SDQ) (Goodman, 1997; Goodman et al., 1998) a Graddfa Fer Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin (SWEMWBS) (Stewart-Brown et al., 2009; Ng Fat et al., 2017).

Yr hyn a wnaethom

Edrychom ar sgoriau llesiant cyfartalog ar draws categorïau anawsterau iechyd meddwl, ac yna gwirio a oedd y patrwm yn parhau ar ôl ystyried oedran, rhyw, cwsg, pwysau academaidd, bwlio, cymorth canfyddedig, ac amddifadedd.

Yr hyn a ganfuom 

Fel y dangosir yn ffigur 2, gwelsom  

• Wrth i anawsterau iechyd meddwl gynyddu, gwaethygodd llesiant mewn patrwm clir, graddol 
• Roedd hyn yn wir ar draws yr holl sbectrwm o anawsterau — o ychydig yn uwch i yn uchel iawn. 
• Pobl ifanc â’r anawsterau emosiynol uchaf ddangosodd y llesiant isaf yn gyffredinol. 
• Dangosodd anawsterau ymddygiadol a rhai sy’n gysylltiedig â sylw batrymau tebyg, er bod y berthynas ychydig yn llai cryf. 

Beth mae hyn yn ei olygu? 

Gyda’i gilydd, mae’r canlyniadau hyn yn dangos pam ei bod hi’n bwysig mesur anawsterau iechyd meddwl a llesiant. Mae symptomau’n cipio gofid a phroblemau sy’n dod i’r amlwg, tra bod llesiant yn cipio cryfderau a gweithrediad; ni ellir dod i gasgliad am un yn ddibynadwy o’r llall. Dangosodd symptomau emosiynol y cysylltiad cryfaf â llesiant isel, gan dynnu sylw at ddangosydd cynnar posibl ar gyfer cymorth prydlon. 

Mae tystiolaeth ehangach yn dangos bod cynnydd mewn angen a nodwyd wedi bod yn arbennig o amlwg ar gyfer anawsterau emosiynol, gan gynnwys gorbryder ac iselder, yn hytrach na digwydd yn gyson ar draws pob math neu lefel o anhawster iechyd meddwl (Iechyd Cyhoeddus Cymru, 2025; Iechyd Cyhoeddus Cymru, 2026). Ar wahân, mae amlygrwydd pwysau academaidd yn y gwaith hwn yn gyson â thystiolaeth hydredol ddiweddar sy’n cysylltu pwysau academaidd uwch yn ystod llencyndod â symptomau iselder a hunan-niweidio dilynol (Guo et al., 2026). Fodd bynnag, canfyddiadau arsylwadol yw’r rhain ac ni ddylid eu dehongli’n dystiolaeth o achosiad. 

Os yw anawsterau a llesiant yn gysylltiedig yn agos ond heb fod yn gyfnewidiadwy, y cwestiwn nesaf yw a yw’r ddau wedi’u llywio gan yr un profiadau. Darllenwch am y ffactorau sy’n gysylltiedig ag anawsterau iechyd meddwl a llesiant. 

Astudiaeth 2: Ffactorau sy’n gysylltiedig ag anawsterau iechyd meddwl a llesiant 

Gan ddefnyddio data cenedlaethol o sawl blwyddyn o arolygon iechyd ysgolion, gan gynnwys mwy na 175,000 o bobl ifanc yng Nghymru, fe wnaethom archwilio ffactorau cymdeithasol, emosiynol ac ymddygiadol sy’n gysylltiedig â’r ddau: 

• anawsterau iechyd meddwl (SDQ) 
• llesiant meddyliol (Graddfa Fer Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin) 

Yr hyn yr oeddem am ei ddeall 

Mae bywydau pobl ifanc yn cael eu llywio gan lawer o brofiadau — gan gynnwys cwsg, cyfeillgarwch, pwysau ysgol, bwlio, perthnasoedd teuluol, delwedd y corff, a gweithgarwch corfforol. 

Yr hyn nad oeddem yn ei wybod eto oedd: 

• Pa ffactorau sydd bwysicaf 
• A yw’r un ffactorau’n effeithio ar anawsterau a llesiant mewn ffyrdd tebyg 
• A yw rhai dylanwadau’n benodol i un ac nid i’r llall 

Mae deall hyn yn helpu ysgolion, teuluoedd a gwasanaethau i ganolbwyntio ar y meysydd a all wneud y gwahaniaeth mwyaf. 

Yr hyn a ganfuwyd gan yr astudiaeth

Roedd sawl ffactor addasadwy yn gysylltiedig ag anawsterau iechyd meddwl uwch a llesiant meddyliol is. Roedd y rhain yn cynnwys anawsterau cysgu, pwysau academaidd, bwlio a phroblemau gyda chyfoedion, delwedd negyddol o’r corff, a chanfyddiad is o gymorth gan athrawon neu ffrindiau. 

Roedd yn ymddangos bod perthnasoedd cefnogol yn amddiffynnol, gyda chymorth canfyddedig uwch gan athrawon, ffrindiau a’r teulu yn gysylltiedig â llai o anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol uwch. 

Mae Ffigur 3 yn dangos y ffactorau sydd â’r cysylltiad cryfaf â’r ddau ganlyniad. Daeth y ffactorau hyn i’r amlwg fel y cysylltiadau mwyaf cyson ar draws y ddau fesur yn y dadansoddiad cyffredinol ar lefel y boblogaeth. 

Cwsg oedd y ffactor pwysicaf 

Dangosodd anawsterau cysgu un o’r cysylltiadau cryfaf gyda’r ddau: 

• Anawsterau iechyd meddwl uwch  
• Llesiant is 

Ymhlith yr holl ffactorau a archwiliwyd, cwsg oedd ag un o’r effeithiau ehangaf a mwyaf sylweddol. 

Gwahaniaethau o ran rhywedd 

Yn gyson â phatrymau ledled y DU (Swyddfa Ystadegau Gwladol, 2018) ac yn rhyngwladol, roedd merched yn fwy tebygol o adrodd: 

• Anawsterau iechyd meddwl uwch 
• Llesiant is 

Mae’r gwahaniaethau hyn yn pwysleisio pwysigrwydd dulliau cymorth sy’n sensitif i rywedd. Roedd patrymau disgrifiadol hefyd yn awgrymu llesiant gwaeth ac anawsterau uwch ymhlith pobl ifanc a nododd eu bod yn anneuaidd, er nad oedd y gwahaniaethau hyn yn ystadegol arwyddocaol yn y dadansoddiad hwn ac felly dylid eu dehongli’n ofalus. Mae tystiolaeth ehangach yn dangos y gall profiadau fel bwlio ac allgáu cymdeithasol gyfrannu at iechyd meddwl a llesiant gwaeth ymhlith pobl ifanc draws, anneuaidd a phobl ifanc sy’n cwestiynu rhywedd, gan bwysleisio’r angen am ddulliau cynhwysol. 

Gwelwyd yr un patrwm eang o gysylltiadau ar ôl ystyried ffactorau demograffig a chymdeithasol, gan gynnwys oedran, rhyw ac amddifadedd. Mae hyn yn awgrymu bod anawsterau cysgu, pwysau academaidd, bwlio a phroblemau gyda chyfoedion, delwedd y corff, a chymorth canfyddedig yn ddylanwadau pwysig ar draws poblogaeth ehangach o bobl ifanc yng Nghymru, yn hytrach na bod yn gyfyngedig i un grŵp demograffig. Fodd bynnag, gall cryfder y cysylltiadau hyn amrywio rhwng grwpiau a dylid eu harchwilio ymhellach lle mae dadansoddiadau is-grŵp manwl ar gael. 

Pam mae hyn yn bwysig? 

Mae’r dystiolaeth yn dangos, er bod anawsterau iechyd meddwl a llesiant yn rhannu dylanwadau pwysig, fel cwsg, perthnasoedd a straen, eu bod yn gysyniadau ar wahân. Nid diffiniad llesiant yw absenoldeb symptomau. 

• Gall ysgolion ganolbwyntio ar ffactorau risg cyffredin i wella iechyd meddwl a llesiant. 
• Mae teuluoedd yn cael cipolwg ar sut mae cwsg, pwysau a chymorth yn effeithio ar brofiadau pobl ifanc. 
• Gall gwasanaethau gynllunio cymorth integredig sy’n gwella llesiant ac sy’n lleihau gofid. 
• Gall llunwyr polisi fuddsoddi mewn strategaethau atal sy’n targedu achosion sylfaenol y ddau ganlyniad. 

Mae’r papur ymchwil gyda gwybodaeth fanylach ar gael yma. 

Angen cudd posibl yn nata arferol y GIG 

Nid yw data arferol y GIG ar ei ben ei hun yn dangos popeth am anghenion iechyd meddwl pobl ifanc. Maent yn dangos pwy sydd â chyswllt â gwasanaethau, ond nid o reidrwydd pwy sy’n cael trafferth yn y boblogaeth ehangach. 

Yng Nghymru, mae gennym gyfle unigryw i archwilio iechyd meddwl a llesiant ymhlith y boblogaeth gyffredinol o blant a phobl ifanc drwy ddata arolwg ysgolion cenedlaethol, ac i gymharu hyn â thystiolaeth o gyswllt â gwasanaethau’r GIG gan ddefnyddio cofnodion iechyd arferol cysylltiedig. Gall hyn helpu i nodi angen cudd posibl: pobl ifanc ag anawsterau seicogymdeithasol sylweddol nad ydynt o bosibl yn weladwy mewn data gwasanaeth arferol. 

Gan ddefnyddio data arolwg ysgolion a data cofnodion iechyd arferol, canfu’r dadansoddiad hwn nad oedd gan fwy nag un o bob tri o bobl ifanc ag angen seicogymdeithasol uchel unrhyw gyswllt wedi’i gofnodi â’r gwasanaethau GIG sydd wedi’u cynnwys yn y pum mlynedd blaenorol. 

Defnyddir data gwasanaeth iechyd yn aml i ddeall yr angen am gymorth. Fodd bynnag, dim ond pobl ifanc sy’n dod i gysylltiad â gwasanaethau y maent yn eu dangos, nid y rhai sy’n cael trafferth ond sy’n parhau i fod yn gudd. 

Beth wnaeth yr astudiaeth 

Cysylltodd y dadansoddiad ddata arolwg ysgolion cenedlaethol gan bobl ifanc 11 i 16 oed yng Nghymru â chofnodion arferol dienw’r GIG a gedwir ym Manc Data SAIL. Roedd cofnodion y GIG yn cynnwys data ymarfer cyffredinol, cleifion mewnol ysbytai, cleifion allanol, adrannau argyfwng ac ambiwlansys. 

Dosbarthwyd pobl ifanc yn rhai ag angen seicogymdeithasol uchel gan ddefnyddio mesurau dilys o lesiant meddyliol ac anawsterau emosiynol neu ymddygiadol a gasglwyd yn nata arolwg iechyd ysgolion. 

Diffiniwyd angen posibl heb ei ddiwallu yn angen seicogymdeithasol uchel yn y gymuned heb unrhyw gyswllt gofal iechyd wedi’i gofnodi ag unrhyw wasanaeth a oedd wedi’i gynnwys yn ystod y pum mlynedd blaenorol. 

Yna archwiliodd yr astudiaeth pa nodweddion oedd yn gysylltiedig â siawns uwch neu is o angen posibl sydd heb ei ddiwallu. 

Yr hyn a ganfuwyd gan yr astudiaeth 

Roedd y garfan gysylltiedig yn cynnwys 59,577 o bobl ifanc. O’r rhain, dosbarthwyd 28,264 yn rhai ag angen seicogymdeithasol uchel yn yr arolwg iechyd ysgolion cenedlaethol. Ymhlith y grŵp hwn, nid oedd gan 10,345 unrhyw gyswllt wedi’i gofnodi ag unrhyw wasanaeth iechyd wedi’i gynnwys yn y pum mlynedd blaenorol. Nid yw hyn yn benodol i wasanaethau iechyd meddwl; mae’n adlewyrchu dim cyswllt wedi’i gofnodi â’r setiau data GIG sydd wedi’u cynnwys dros y cyfnod pum mlynedd hwn. 

Mae hyn yn dangos nad oedd gan 36.6% o bobl ifanc ag angen seicogymdeithasol uchel unrhyw gyswllt wedi’i gofnodi â’r gwasanaethau GIG sydd wedi’u cynnwys a gallant gynrychioli grŵp ag angen cudd posibl. Mae’r mesur hwn yn nodi absenoldeb o setiau data’r GIG sydd wedi’u cynnwys yn y dadansoddiad; nid yw’n dangos bod angen gofal Gwasanaethau Iechyd Meddwl Plant a’r Glasoed (CAMHS) arbenigol y GIG ar bob person ifanc, na’u bod heb dderbyn unrhyw gymorth. Efallai bod rhai wedi cael eu cefnogi drwy ysgolion, darpariaeth awdurdod lleol neu gymunedol, y sector gwirfoddol, darparwyr preifat, neu wasanaethau eraill nad ydynt wedi’u cynnwys yn y data cysylltiol. 

Hynny yw, ymhlith y bobl ifanc a nodwyd yn yr arolwg yn rhai ag angen seicogymdeithasol uchel, nid oedd gan fwy nag un o bob tri unrhyw gyswllt wedi’i gofnodi â’r gwasanaethau GIG sydd wedi’u cynnwys yn y pum mlynedd blaenorol. 

Angen iechyd meddwl cudd ymhlith pobl ifanc yng Nghymru 

Ffigur 4: Angen iechyd meddwl cudd ymhlith pobl ifanc yng Nghymru 

59,577 o bobl ifanc  wedi’u cysylltu ag arolwg a chofnodion y GIG
↓
28,264 o bobl ifanc  ag angen seicogymdeithasol uchel  47.4% o’r sampl
↓
10,345 o bobl ifanc  heb unrhyw gyswllt wedi’i gofnodi â gwasanaeth iechyd  36.6% o’r rhai ag angen uchel

Ffactorau sy’n gysylltiedig ag angen cudd posibl 

Roedd pobl ifanc ag angen posibl sydd heb ei ddiwallu yn fwy tebygol o hunan-adrodd: 

• Anawsterau cysgu 
• Teimlo dan bwysau academaidd uchel 
• Ychydig iawn o gymorth gan y teulu 

Ffactorau sy’n gysylltiedig â mwy o welededd yn nata arferol y GIG 

Roedd pobl ifanc a nododd eu bod wedi cael eu bwlio, â marcwyr anawsterau niwroddatblygiadol posibl, neu a nododd eu bod yn yfed llawer iawn o ddiodydd egni, yn fwy tebygol o gael cyswllt wedi’i gofnodi ag un o wasanaethau’r GIG sydd wedi’u cynnwys. 

I’r gwrthwyneb, roedd marcwyr anawsterau niwroddatblygiadol posibl ac yfed llawer iawn o ddiodydd egni yn gysylltiedig â siawns is o angen posibl sydd heb ei ddiwallu, sy’n golygu bod y bobl ifanc hyn yn fwy tebygol o gael cyswllt wedi’i gofnodi ag un o wasanaethau’r GIG sydd wedi’u cynnwys. 

Amrywiad yn ôl rhyw ac amddifadedd 

Canfu’r dadansoddiad hefyd amrywiad yn ôl rhyw ac amddifadedd. Roedd merched yn fwy gweladwy mewn rhai setiau data, tra bod patrymau cyswllt â gwasanaethau hefyd yn amrywio ar draws lefelau amddifadedd economaidd-gymdeithasol. 

Mae’r patrymau hyn yn awgrymu y gallai rhai grwpiau fod yn fwy gweladwy mewn data arferol nag eraill. Dylid dehongli’n ofalus y canfyddiad bod pobl ifanc mewn ardaloedd llai difreintiedig yn fwy tebygol o beidio â chael unrhyw gyswllt wedi’i gofnodi â’r gwasanaethau GIG sydd wedi’u cynnwys, er gwaethaf angen seicogymdeithasol uchel. Gall adlewyrchu gwahaniaethau mewn ceisio cymorth, llwybrau gwasanaeth, neu gymorth a dderbynnir y tu allan i setiau data’r GIG a gofnodir yma, megis cymorth cwnsela yn yr ysgol, y sector gwirfoddol neu breifat. Gallai dadansoddiad pellach ystyried a yw’r patrwm hwn yn wahanol wrth ddefnyddio cysylltiadau sy’n gysylltiedig ag iechyd meddwl yn hytrach nag unrhyw gyswllt â’r GIG. 

Pam mae hyn yn bwysig? 

Mae’r canfyddiadau’n awgrymu nad yw data gwasanaeth arferol y GIG o bosibl yn cynrychioli angen seicogymdeithasol pobl ifanc yn y boblogaeth ehangach. Ni ddylid eu darllen fel tystiolaeth bod angen atgyfeirio pob person ifanc nad yw’n weladwy yn y setiau data hyn at wasanaethau arbenigol CAMHS. Yn hytrach, maent yn dangos cyfyngiadau defnyddio data cyswllt y GIG yn unig i asesu anghenion y boblogaeth ac yn cefnogi’r achos dros ymateb graddol ar draws darpariaeth gyffredinol, dargedig ac arbenigol. 

Mae’r astudiaeth yn tynnu sylw at sawl maes ymarferol lle gallai fod yn bosibl adnabod yn gynharach. Daeth problemau cysgu, pwysau ysgol ac ychydig iawn o gymorth gan y teulu i’r amlwg fel marcwyr sy’n gysylltiedig ag angen posibl sydd heb ei ddiwallu. I’r gwrthwyneb, roedd pobl ifanc a adroddodd am fwlio yn fwy tebygol o gael cyswllt wedi’i gofnodi â gwasanaeth GIG wedi’i gynnwys. Gall y patrymau hyn helpu i lywio atal, adnabod a chymorth cynharach. 

Goblygiadau ar gyfer polisi ac ymarfer 

Mae’r canlyniadau’n cefnogi ymateb system gyfan sy’n gyson â Fframwaith NYTH/NEST, yn hytrach na thybio y dylai bylchau gael eu llenwi gan CAMHS y GIG yn unig. Mae gan ysgolion, teuluoedd, oedolion dibynadwy, sefydliadau cymunedol a gwirfoddol, gwasanaethau awdurdodau lleol, gofal sylfaenol a gwasanaethau iechyd meddwl arbenigol rôl i’w chwarae. Dylai cymorth fod yn hawdd ei gael, yn gymesur â’r angen ac yn gysylltiedig ar draws lleoliadau, gyda llwybrau clir i asesiad a thriniaeth arbenigol ar gyfer pobl ifanc ag anghenion mwy difrifol neu gymhleth. 

Gall data cysylltiol hefyd helpu i wella dealltwriaeth o bwy sy’n cael ei golli a ble mae anghydraddoldebau’n parhau. Gallai hyn gefnogi cynllunio gwell, mynediad mwy teg, ac ymyriadau wedi’u targedu’n fwy ar gyfer pobl ifanc sydd mewn perygl o ofid cudd. 

Casgliad: Ymddengys bod gan grŵp mawr o bobl ifanc yng Nghymru anawsterau seicogymdeithasol sylweddol heb gyswllt wedi’i gofnodi â’r gwasanaethau iechyd wedi’u cofnodi yn y dadansoddiad hwn. Mae ymateb i’r angen cudd posibl hwn yn gofyn am ddull cydlynol, amlasiantaethol: cryfhau’r amgylcheddau a’r perthnasoedd bob dydd sy’n amddiffyn iechyd meddwl, darparu cymorth cynnar hygyrch ar gyfer anawsterau ysgafn i gymedrol, a sicrhau gofal arbenigol prydlon lle bo’n briodol yn glinigol. Gall integreiddio dulliau seiliedig ar ysgolion, cymorth gan y teulu a’r gymuned, llwybrau gwasanaeth a data cysylltiol yn well helpu i nodi angen yn gynharach heb gymryd yn ganiataol bod angen heb ei ddiwallu yn golygu bod yna angen am CAMHS. 

Casgliadau ac argymhellion polisi

Mae’r gwaith hwn yn cefnogi dull deuol: mae mesur ac ymdrin ag anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol gyda’i gilydd yn rhoi darlun mwy cyflawn na’r naill fesur neu’r llall ar eu pen eu hunain. Mae’r canfyddiadau hefyd yn tynnu sylw at sbardunau addasadwy y gellir eu targedu drwy waith ataliol a chymorth cynnar. 

Argymhellion Polisi ac Ymarfer 

1. Olrhain anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol ledled y wlad

• Mae’r ddau yn darparu mewnwelediadau gwahanol ond cyflenwol, ac mae’r ddau yn bwysig. 

2. Targedu ffactorau risg addasadwy

• Hylendid cwsg 
• Atal bwlio 
• Lleihau pwysau academaidd 
• Cryfhau cymorth gan y teulu a chyfoedion 
• Gwella cysylltedd athrawon 

3. Cryfhau systemau ysgol-iechyd integredig 

• Mae ysgolion mewn sefyllfa dda ar gyfer adnabod yn gynnar, ond mae angen: 
• llwybrau atgyfeirio clir 
• mynediad prydlon at wasanaethau a chymorth 
• cymorth i gyflawni ymyriadau cyffredinol, wedi’u targedu 

4. Mynd i’r afael ag anghydraddoldebau

• Roedd gwelededd yn nata arferol y GIG yn amrywio yn ôl rhyw ac amddifadedd, gan awgrymu y gallai rhai grwpiau fod yn llai gweladwy trwy lwybrau gofal iechyd presennol nag eraill. 
• Dylai cynllunio a dyrannu adnoddau ystyried y gwahaniaethau hyn, gan gynnal cymorth cyffredinol ochr yn ochr ag ymdrech dargedig ychwanegol ar gyfer grwpiau sydd mewn mwy o berygl o gael eu methu. 

5. Defnyddio data cysylltiol i lywio dulliau system gyfan ar gyfer iechyd y boblogaeth. Mae cysylltu data arolygon a chofnodion iechyd yn dangos patrymau o welededd gwasanaeth ac angen cudd posibl mewn ffordd na all y naill ffynhonnell ddata na’r llall ei chyflawni ar ei phen ei hun.

Beth mae’r gwaith hwn yn ei ychwanegu

Gyda’i gilydd, mae’r gwaith hwn yn dangos bod anawsterau iechyd meddwl a llesiant meddyliol yn gysylltiedig ond yn wahanol, a bod mesur y ddau yn rhoi darlun mwy cyflawn o anghenion pobl ifanc yng Nghymru. 

Mae’n nodi sawl ffactor y gellir eu haddasu — gan gynnwys anawsterau cysgu, pwysau academaidd, bwlio a phroblemau gyda chyfoedion, delwedd negyddol o’r corff, a chymorth canfyddedig gan athrawon, ffrindiau a’r teulu — sy’n gysylltiedig ag anawsterau uwch a llesiant is. 

Mae hefyd yn dangos nad yw data arferol y GIG ar ei ben ei hun o reidrwydd yn cynnwys pob person ifanc ag angen seicogymdeithasol uchel, gan dynnu sylw at werth cyfuno data arolwg ysgolion â chofnodion iechyd wedi’u cysylltu i ddeall anghenion y boblogaeth, gwelededd mewn gwasanaethau a chyfleoedd ar gyfer cymorth cynharach yn well. 

Am ragor o wybodaeth 

• Gwefan y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion: https://www.shrn.org.uk/ 
• Mynediad i ddata: Cronfa Ddata SAIL (yn amodol ar gymeradwyaeth llywodraethu) 
• Asesiad o anghenion Iechyd Cyhoeddus Cymru: Asesiad o Anghenion Iechyd: Iechyd Meddwl Babanod, Plant a Phobl Ifanc yng Nghymru 
• Cyswllt arweiniol: Giles Greene, Arweinydd Ymchwil Data Cysylltiedig ag Iechyd y Boblogaeth, Iechyd Cyhoeddus Cymru 

Cyfeiriadau  

• Sefydliad Iechyd y Byd (2014) Health for the world’s adolescents: A second chance in the second decade. Geneva: WHO. 
• Sefydliad Iechyd y Byd (2021) Adolescent mental health. Geneva: WHO. 
• Ford, T., John, A. a Gunnell, D. (2021) ‘Mental health of children and young people during pandemic restrictions’, British Medical Journal.  
• Weare, K. (2017) Promoting mental, emotional and social health: A whole school approach. Llundain: Routledge. 
• Suldo, S.M. a Shaffer, E.J. (2008) ‘Looking beyond psychopathology: The dual-factor model of mental health in youth’, School Psychology Review, 37(1), tt. 52–68. 
• Kinderman, P., Schwannauer, M., Pontin, E. a Tai, S. (2015) ‘Psychological processes mediate the relationship between social factors and mental health outcomes’, Psychological Medicine.  
• Sharpe, H., Patalay, P., Vostanis, P., Belsky, J. a Wolke, D. (2016) ‘Exploring the relationship between mental health difficulties and wellbeing in adolescence’, Journal of Adolescence.  
• Goodman, R. (1997) ‘The Strengths and Difficulties Questionnaire: a research note’, Journal of Child Psychology and Psychiatry, 38(5), tt. 581–586. 
• Goodman, R., Meltzer, H. a Bailey, V. (1998) ‘The Strengths and Difficulties Questionnaire: a pilot study on the validity of the self-report version’, European Child & Adolescent Psychiatry, 7, tt. 125–130. 
• Stewart-Brown, S., Tennant, A., Tennant, R., Platt, S., Parkinson, J. a Weich, S. (2009) ‘Internal construct validity of the Warwick–Edinburgh Mental Well-being Scale (WEMWBS): a Rasch analysis using data from the Scottish Health Education Population Survey’, Health and Quality of Life Outcomes, 7, 15. 
• Ng Fat, L., Scholes, S., Boniface, S., Mindell, J. a Stewart-Brown, S. (2017) ‘Evaluating and establishing national norms for mental wellbeing using the short Warwick–Edinburgh Mental Well-being Scale (SWEMWBS): findings from the Health Survey for England’, Quality of Life Research, 26(5), tt. 1129–1144. 
• Keyes, C.L.M. (2002) ‘The mental health continuum: From languishing to flourishing in life’, Journal of Health and Social Behavior, 43(2), tt. 207–222. 
• Westerhof, G.J. and Keyes, C.L.M. (2010) ‘Mental illness and mental health: The two continua model across the lifespan’, Journal of Adult Development, 17(2), tt. 110–119. 
• Y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (n.d.) Y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (SHRN). Ar gael yn: www.shrn.org.uk (Cyrchwyd: 8 Mehefin 2026). 
• Page, N., Liu, S., Morgan, K., Angel, L., Ogada, E., Roberts, C., Young, H. a Murphy, S. (2024) ‘Data Resource Profile: The School Health Research Network (SHRN) Student Health and Well-being (SHW) survey of 11–16-year-olds (2017–2023)’, International Journal of Epidemiology, 53(6), dyae161. 
• Swyddfa Ystadegau Gwladol (2018) Children’s well-being and mental health: UK. Llundain: Y Swyddfa Ystadegau Gwladol. 
• Iechyd Cyhoeddus Cymru (2025) Datganiad ar y Cyd ar Iechyd Meddwl a Llesiant Plant a Phobl Ifanc: Tachwedd 2025. Caerdydd: Iechyd Cyhoeddus Cymru. 
• Iechyd Cyhoeddus Cymru (2026) Asesiad o Anghenion Iechyd: Iechyd Meddwl Babanod, Plant a Phobl Ifanc yng Nghymru, Caerdydd: Iechyd Cyhoeddus Cymru. 
• Guo, X., Mueller, M.A.E., Armitage, J.M., Bonell, C., Ford, T.J., John, A., Lewis, G., Murphy, S., Ploubidis, G., Rice, F., Sullivan, A. a Lewis, G. (2026) ‘The association between academic pressure and adolescent depressive symptoms and self-harm: a longitudinal, prospective study in England’, The Lancet Child & Adolescent Health, 10(4), tt. 265–272. doi: 10.1016/S2352-4642(25)00342-6.