Profiad pobl ifanc o geisio cymorth iechyd meddwl yng Nghymru, ac o gael mynediad ato

Roedd dulliau un ateb sy’n addas i bawb yn golygu bod anghenion nifer o bobl ifanc heb eu diwallu. O ganlyniad i strwythurau sesiynau anhyblyg, modelau darparu diofyn, a diffyg gweithio amlddisgyblaethol ar draws darparwyr gwasanaethau, roedd unigolion yn ceisio cymorth o ffynonellau lluosog neu’n derbyn cymorth a oedd ond yn bodloni’u hanghenion i raddau. Roedd hyn yn waeth ar gyfer cyfranogwyr niwrowahanol, a oedd yn cael trafferth addasu i ddull y darparwyr. 
[“Pe bai yna wasanaeth a oedd yn fwy cyfeillgar i bobl sy’n niwrowahanol, byddem yn llawer mwy tueddol o gael mynediad at y gwasanaeth pan fydden ni ei angen.” – menyw, 18-20”]

Roedd yn rhaid i’r rhan fwyaf o gyfranogwyr geisio cymorth sawl gwaith. Teimlai llawer eu bod yn “rhedeg ar ôl eu cynffon”, lle cawsant eu trosglwyddo rhwng gwasanaethau heb dderbyn cymorth ystyrlon. 
[“60 o ymweliadau cyn i mi gael cymorth iechyd meddwl…roedd yn rhaid i mi fynd bron bob wythnos am 18 mis cyn i [fy meddyg teulu] sylweddoli na allwn aros am gymorth CAMHS mwyach.” – menyw, 21-25]

Roedd pobl ifanc ag anghenion sy’n cyd-ddigwydd yn aml yn dweud eu bod yn cael eu troi i ffwrdd yn hytrach nag yn cael cymorth integredig. Cafodd rhai eu gwrthod gan wasanaethau awtistiaeth ac iechyd meddwl oherwydd bod eu hanghenion yn cael eu hystyried yn ‘rhy ddwys’. 
[“…mae angen rhyw fath o system ar waith ar gyfer pobl ag awtistiaeth sy’n ceisio cael cymorth iechyd meddwl…pam ydw i wedi cael fy atgyfeirio at [wasanaethau awtistiaeth] os yw’n amlwg nad ydyn nhw’n cynnig cymorth iechyd meddwl.” – menyw, 21-25]

Roedd dulliau cyfeirio gwael yn golygu bod cyfranogwyr yn teimlo eu bod yn cael eu camddeall a’u hesgeuluso, ac roedd llawer yn adrodd diffyg canllawiau clir ar y cymorth sydd ar gael.  
[“Roedd yn teimlo fel eu bod yn dweud pethau yn unig, yn ceisio fy nghyfeirio at bethau, ac o ganlyniad … ni wnaethon nhw unrhyw beth.” – dyn, 21-25]

Profodd y cyfranogwyr heriau yn ystod cyfnodau pontio yn eu teithiau ceisio cymorth. Yn ôl y cyfranogwyr, roedd y broses yn un ddryslyd, llafurus, a llawn rhwystrau gweinyddol gan arwain at fylchau sylweddol yn y ddarpariaeth gofal. 
[“…mae pontio i wasanaethau oedolion…yn hunllefus. Rhaid treulio oriau yn anfon e-byst, darllen llythyrau, ffonio pobl i gael unrhyw wybodaeth.” – menyw, 18-20]

Mae profiadau anffafriol yn gwneud pobl ifanc yn betrusgar i geisio cymorth eto, gan waethygu problemau iechyd meddwl dros amser, o bosibl. 
[“Dwi heb gael cymorth ar gyfer unrhyw beth… oherwydd y ffordd gwnaethon nhw fy nhrin, nid oes ffydd gennyf yn y mathau hynny o wasanaethau” – dim ateb, 18-20]

Teimlai cyfranogwyr LHDTC+ a niwrowahanol fod systemau presennol wedi methu â darparu ar gyfer eu hanghenion, a bod diffyg ymwybyddiaeth a hyblygrwydd gan staff ar draws darparwyr gwahanol. 
[“Cefais gwnsela gyda rhywun oedd yn marchnata ei hun yn un sy’n gyfeillgar i LHDT…ond mewn gwirionedd roedd hi’n eithaf trawsffobig” – dyn, 21-25] 

Roedd cael cymorth parhaus mewn un lleoliad (e.e. sefydliad addysgol) yn caniatáu i bobl ifanc feithrin ymddiriedaeth gyda darparwyr, gan wneud iddynt deimlo’n ddiogel i fod yn agored. 
[“roedd yn frawychus ar y dechrau…mae angen cymorth arnaf lle rwy’n teimlo’n gyfforddus a bod yna wyneb cyfeillgar…rwy’n teimlo fy mod yn siarad â rhywun rwyf yn bersonol yn ei adnabod ac y gallaf ymddiried ynddo.” – menyw, 18-20]

Roedd cael teulu a ffrindiau cefnogol a oedd yn rhannu cyngor neu’n eirioli dros eu hanghenion yn gwneud i bobl ifanc deimlo’n fwy cyfforddus a hyderus wrth geisio cymorth. 
[“felly mae’r [coleg] wedi fy nghyflwyno i’w hyb lles…dwi wir yn gwerthfawrogi [fy ffrind] am hynny, am weld fy mod yn ei chael hi’n anodd…pan rydych chi’n bryderus, dydych chi ddim yn sylweddoli pa mor wael ydych chi.” – dyn, 18-20] 

Roedd gwasanaethau lleol hygyrch mewn ysgolion neu yn y gymuned yn chwarae rhan hanfodol wrth gefnogi pobl ifanc yn ystod y camau cynnar o geisio cymorth. 
[“…penderfynodd yr ysgol y byddai’n briodol cael cymorth gan y cynghorydd…fe wnaethon ni sylweddoli bod cyflyrau iechyd meddwl sylfaenol yno, nid dim ond pethau a oedd wedi’u hachosi gan straen” – dim ateb, 18-20] 

oedd staff yn gwrando arnynt ac yn eu cymryd o ddifrif, roedd pobl ifanc yn fwy tebygol o ymddiried ynddynt ac yn elwa ar y cymorth a ddarperir. 
[“Ac roedd e wir eisiau helpu. Nid yw’n rhywbeth rydw i wedi’i brofi gan lawer o bobl eraill; mae’n teimlo fel eu bod yn cyflawni’u swydd yn unig. Maen nhw’n cyflawni ymarfer ticio blychau. Maen nhw’n ceisio cael rhywun oddi ar y rhestr aros” – dyn, 21-25]

Pan oedd gwasanaethau’n gynhwysol ac yn ymwybodol o anghenion ar gyfer unigolion LHDTC+ ac unigolion niwrowahanol, roedd pobl ifanc yn debygol o deimlo’n fwy cyfforddus wrth geisio cymorth. 
[“pan gefais fy niagnosis o awtistiaeth, roedd ganddyn nhw arbenigwr a oedd yn awtistig… roeddwn i’n gallu ymlacio ychydig yn fwy ac roedd yn fy neall i’n fwy” – menyw, 21-25]

Byddai gallu cael gafael ar gymorth preifat yn golygu y gallai pobl ifanc gael diagnosis yn gynt o lawer, a chael mynediad at gymorth unigol a oedd yn gweddu i’w hanghenion. 
[“y gwasanaeth y talais i amdano, cefais fy ngweld yn llawer gynt…llwyddais i ddatrys llawer o broblemau…a chael y driniaeth gywir a dod o hyd i driniaeth a oedd yn gweithio i mi” – menyw, 21-25]

Roedd hyblygrwydd yn golygu bod darparwyr yn cymryd camau i wneud pobl ifanc yn fwy cyfforddus wrth gael mynediad at gymorth. Gallai hyn olygu cynnig adegau gwahanol o’r dydd, hyblygrwydd mewn perthynas ag apwyntiadau o bell/wyneb yn wyneb, neu ddulliau eraill o gyfathrebu. 
[“mae gallu cael cymorth ar amser sy’n gyfleus i fi wedi bod yn dda iawn, ac mae ei gael ar-lein yn golygu ei fod yn fwy hyblyg” – dyn, 21-25]

Pwysleisiodd pobl ifanc y gallai mesurau ataliol, megis cynnig cymorth iechyd meddwl mewn ysgolion yn fater o drefn neu estyn allan at boblogaethau â risg uwch (e.e. y rhai â phrofiad o ofal), leihau’r baich cyffredinol ar wasanaethau iechyd meddwl.  
[“Rwy’n berson eithaf delfrydgar, a gwn nad yw hyn yn ymarferol o gwbl. Ond byddwn i’n dweud wrth bawb i fynnu help…hyd yn oed i’r rhai nad ydyn nhw’n ei chael hi’n anodd, ac nad ydyn nhw’n gofyn am help.” – dyn, 21-25]

Gall galwadau ffôn a fideo traddodiadol achosi gorbryder, yn enwedig i unigolion niwrowahanol. Tynnodd y cyfranogwyr sylw at yr angen am opsiynau sy’n seiliedig ar destun, sy’n caniatáu mwy o amser i gyflwyno eu meddyliau mewn modd llai dirybudd. 
[“Rwy’n meddwl y dylai meddyg teulu gael yr opsiwn i decstio i ofyn sut rydych chi’n teimlo…mae’n haws i mi fynegi sut rwy’n teimlo trwy neges destun” – menyw, 21-25]

Teimlai pobl ifanc fod angen i wasanaethau’r GIG fynd i’r afael â chapasiti isel, prinder staff, a rhestrau aros hir. Roedd gwasanaethau elusen yn cynnig rhyddhad i raddau ond yn aml nid oedd ganddynt yr wybodaeth am anghenion sy’n cyd-ddigwydd yr oedd ei hangen ar rai pobl ifanc. 
[“Os yw’r GIG yn brin o therapyddion, yna mae angen iddo fuddsoddi yn y maes yna a’i ddatblygu a darparu gwasanaethau.” – menyw, 21-25]

Pwysleisiodd pobl ifanc yr angen i symleiddio’r broses pontio o CAMHS i AMHS, gan alw am gydgysylltu a chyfathrebu gwell rhwng gwasanaethau er mwyn osgoi bylchau mewn gofal. 
[“Rwy’n meddwl ei bod yn bwysig iawn nad yw gwasanaethau’n gwrthod rhoi cymorth dim ond oherwydd [bod rhywun] yn cael cymorth yn rhywle arall. Rwy’n meddwl bod angen i bawb fod yn agored ac yn onest am yr hyn mae modd ei gael.” – menyw, 21-25]

Y rhyngrwyd yw’r prif lwybr ar gyfer ceisio cymorth, felly dylai gwasanaethau wella eu presenoldeb ar-lein a defnyddio llwyfannau cyfryngau cymdeithasol i sicrhau bod pobl ifanc yn gwybod pa gymorth sydd ar gael. 
[“Daliwch ati i’w hyrwyddo, ei hysbysebu mewn siopau, ei hysbysebu yn unrhyw le, gwneud baneri ar Facebook, mae’r cyfryngau cymdeithasol yn beth mawr, dylid ei hysbysebu ym mhobman.” – menyw, 21-25]

Pwysleisiodd pobl ifanc yr angen am gymorth hyblyg o ran apwyntiadau o bell/wyneb yn wyneb a’r mathau o therapïau sydd ar gael. Mae angen gwasanaethau ar unigolion niwrowahanol sy’n deall eu hanghenion ac sy’n cydweithredu â gwasanaethau awtistiaeth ac ADHD. 
[“…mae’r rhan fwyaf o bobl niwrowahanol wedi cael profiadau gwael iawn ac maen nhw’n ofalus iawn, iawn o gael mynediad at wasanaethau lle can nhw eu camddeall yn y bôn.” – menyw, 18-20]

Mwy o drugaredd o ran apwyntiadau a gollwyd. Yn fwy na thebyg, mae yna reswm pam mae unigolion yn colli sesiynau, a gall darparwyr weithio gydag unigolion i wneud y cymorth yn fwy cyfforddus a hygyrch yn hytrach na’u gwrthod rhag cael mynediad at y gwasanaeth yn gynnar. 
[“Mae gwir angen rhwydwaith cymorth mwy…hyd yn oed os nad yw pobl yn ateb yn onest, mae’r ffaith eich bod chi’n gofyn yn dangos bod y pwnc o bwys i chi, ac nad ydych chi’n llenwi ffurflen am ddim rheswm.” – dyn, 21-25]