Neidio i'r prif gynnwy

Hunanladdiad a hunan-niweidio

Hunanladdiad yw'r weithred o ddiweddu eich bywyd yn fwriadol.

Beth yw'r effaith?

Mae hunanladdiad yn eithaf anghyffredin ond mae hunanladdiad, hunan-niweidio a meddwl am gyflawni hunanladdiad yn achosi trallod i lawer o bobl - yr unigolyn, y teulu, ffrindiau, gweithwyr proffesiynol a'r gymuned yn gyffredinol. Mae colli rhywun oherwydd hunanladdiad yn anodd iawn.

Mae llawer o bobl yn amharod i siarad am hunanladdiad yn agored pan fydd rhywun yn mynegi ei deimladau ei hun iddynt neu pan fyddant yn cael y teimladau hynny eu hunain.

Maent yn pryderu y bydd siarad â rhywun am hunanladdiad neu feddwl am gyflawni hunanladdiad yn gwneud i hynny ddigwydd.  Nid oes tystiolaeth bod hyn yn wir.

Beth yw maint y broblem?

Mae hunanladdiad yn un o'r prif achosion marwolaeth, yn enwedig ymysg pobl ifanc. Mae bron ddwy farwolaeth o bob 100 ledled y byd (1.5 y cant) yn farwolaethau drwy hunanladdiad, sy'n golygu mai dyma'r 10fed achos mwyaf o farwolaeth. 

Bob blwyddyn mae tua 300 o bobl yng Nghymru yn marw o hunanladdiad. Mae hyn tua dwywaith y nifer sy'n cael eu lladd mewn damweiniau ffyrdd.

Nid oes un rheswm penodol pam y gall rhywun geisio lladd ei hun. Y ffordd orau o'i ddeall yw drwy edrych ar fywyd ac amgylchiadau pob unigolyn.   Fodd bynnag gall rhai ffactorau neu broblemau penodol wneud hunanladdiad yn fwy tebygol.

Mae hanes o hunan-niweidio yn brif ffactor risg. Gall salwch meddwl, camddefnyddio cyffuriau neu alcohol neu fod â pherthynas agos sydd wedi marw o hunanladdiad gynyddu'r risg. Gall digwyddiadau bywyd fel colli eich cartref, eich swydd neu berthynas yn dod i ben hefyd gynyddu'r risg o hunanladdiad neu hunan-niweidio.  

Gall llawer o bobl feddwl am gyflawni hunanladdiad oherwydd digwyddiadau trallodus; bydd tua 17 o bob 100 (17 y cant) o bobl yn gwneud hyn ar ryw adeg yn ystod eu bywydau. Dim ond cyfran fach iawn o'r rhai sy'n hunan-niweidio neu a fydd yn meddwl am hunanladdiad a fydd yn marw yn y ffordd hon.

Mae hunanladdiad tua thair gwaith yn fwy cyffredin ymysg dynion o gymharu â menywod. Gall hyn fod oherwydd bod dynion yn tueddu i ddefnyddio dulliau gwahanol i'r rhai a ddefnyddir gan fenywod.  Mae menywod yn llawer mwy tebygol na dynion o gael eu derbyn i'r ysbyty o ganlyniad i hunan-niweidio.

Gall pobl sydd eisoes yn wynebu risg o hunanladdiad neu hunan-niweidio hefyd gael eu dylanwadu gan adroddiadau am hunanladdiad yn y cyfryngau.  Mae'r cyfraddau hyn yn aml yn cynyddu ar ôl adroddiadau yn y cyfryngau, yn arbennig pan fydd rhywun enwog wedi marw yn y ffordd hon.

 

Beth sy'n cael ei wneud i reoli'r effaith?

Yng Nghymru Beth am siarad â fi (Saesneg) yw cynllun Llywodraeth Cymru i atal hunanladdiad a hunan-niweidio. Nod y cynllun gweithredu pum mlynedd hwn yw codi ymwybyddiaeth o hunanladdiad a hunan-niweidio a helpu pobl i ddeall bod modd atal hyn yn aml. 

Mae'r cynllun wedi'i anelu'n bennaf at bobl sy'n wynebu'r perygl mwyaf. Mae'n cynnwys saith o ymrwymiadau allweddol:

  • Helpu pobl i deimlo'n dda amdanyn nhw eu hunain
  • Darparu helpu yn gynnar i'r rhai sydd ei angen.
  • Ymateb i argyfyngau ym mywydau pobl.
  • Delio ag effeithiau hunanladdiad a hunan-niweidio
  • Cynyddu ymchwil a gwella gwybodaeth am hunanladdiad.
  • Gweithio gyda'r cyfryngau i sicrhau bod adroddiadau ar iechyd meddwl a hunanladdiad yn sensitif.
  • Sicrhau, ble bynnag y bo'n bosibl, na all pobl sy'n wynebu risg gael gafael ar bethau y gellid eu defnyddio i gyflawni hunanladdiad.

Gall annog pobl i fod yn agored am eu teimladau, i ofyn am help, i allu ymdopi â phrofiadau anodd a bod yn barod i helpu eraill mewn anawsterau, helpu i atal hunanladdiad a hunan-niweidio.

Yng Nghymru, mae Mind Cymru, drwy ei brosiect Dewisiadau Cadarnhaol, wedi bod yn darparu hyfforddiant i godi ymwybyddiaeth o hunanladdiad. Nod y prosiect yw cynyddu nifer y bobl yng Nghymru sy'n meddu ar y wybodaeth, y sgiliau a'r  hyder i helpu pobl mewn trallod a herio'r stigma a allai atal y rhai mewn angen rhag chwilio am help.

Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi adolygu'r dystiolaeth (Saesneg) ar gyfer atal hunanladdiad a hunan-niweidio. Cynhyrchwyd y ddogfen hon i gefnogi byrddau iechyd i gynhyrchu cynlluniau atal hunanladdiad a hunan-niweidio ond bydd o ddiddordeb i asiantaethau ac unigolion eraill a chanddynt ddiddordeb mewn atal hunanladdiad a hunan-niweidio.

Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru hefyd wedi cynhyrchu canllawiau ar reoli clystyrau hunanladdiad (Saesneg) ac ar ymdrin â'r cyfryngau. Mae dogfen ar ddylanwad y cyfryngau ar hunanladdiad (Saesneg) hefyd ar gael.

Cynhyrchwyd data ar hunanladdiad a hunan-niweidio yng Nghymru gan Wasanaeth Iechyd Cyhoeddus Cenedlaethol Cymru yn 2008 ac mae ar gael yma, a chan Arsyllfa Iechyd Cyhoeddus Cymru yn 2012, sydd ar gael yma.